


J£»3&: 



^>B> 





















*z>v 



^r>ii>~ 



^>- ^S* I> -^t S^L - 



LIBRARYOFCONGRESS.il 



^yt. T33..a2g?f 






f UNITED STATES OP AMERICA, f 



32s»" 









^I> 















:> ts»j> »:> ^2> ^^g-^ra 



> 3D> 






I5fc" 






























F>3» 



SiD 






<3&. 






- 






EISTEDDFOD WYDDGRUG 



SEF, 



HANES CYLCHWYL 

CYMDEITHAS CYMREIGYDDION WYDDGRUG; 

A GYNALIWYD AB 

HEN WYL DEWI SANT, 1851. 

Y CYFANSODDIADAU BUDDUGOL 

A WO B RWYW YD, 

YN NGHYD A 

BEIRNIADAETH CALEDFRYN A NICANDER 

AR YR HOLL WEITHIAU YMGYSTADLEUOL. 



WYDDGRUG: 
ARGRAFFWYD DROS Y CYHOEDDWR, 

GAN HUGH JONES. 
1851. 

212tudal. Fris Swllt. 






<&y 



WYDDGRUG: 

ABGBA2EWYD DROS Y CYHOEDDWB, 
GAN HUGH JONES. 



CAIN PARRY, YSWAIN, 

LLYWYDD 

EISTEDDFOD 

CYMREIGYDDION Y WYDDGRUG, 

A NODDWH DIFFUANT 

POB PETH A DUEDDO I LESOLI 
CYMRO, CYMRU, A CHYMRAEG, 

Y CYFLWYNIR Y LLYFR HWN 

GYDA PHOB DYLEDUS BARCH, 
Gan y Cyhoeddwr, 

A. J. BRERETON. 



RHAGDRAITH. 



Tuag at dueddu yr Eisteddfodau i effeithio yn 
Uesol i Iaith, Llenyddiaeth, a defion y genedl, y mae 
yn anhebgorol angenrheidiol i'r cyfansoddiadau gael 
eu hargraffu a'u dwyn ger bron y wlad mor fuan ag y 
byddo modd. Heb hyn ni all yr Eisteddfodau, er 
mor glodwiw eu hamcan, lesoli neb ond yr ymgystad- 
leuwyr buddugol. Yr ystyriaeth o hyn a barodd i'r 
Cyhoeddwr ymdrechu dwyn y tudalenau hyn%yn 
argraffedig i'r cyhoedd. 

Ofer dyweud dim yn hyn o raglith am y cyfansodd- 
iadau ; y mae sylvvadau y Beirniaid dysgedig yn 
ddigon. Gan hyny, heb ragymadroddi yn mhellach, 
cynygir y llyfr hwn i sylvv y Beirdd, Llenyddwyr, a'r 
genedl yn gyffredinol, 

Gan eu gwasauaethwr, 

ANDREAS O FON. 



Llywydd- 
CAIN PARRY, YSWAIN. 

Noddwyr. 

Yr Hybarch Arcliddiacon Clough. 

Yr Anrhydeddus Arglwydd Mostyn. 

Yr Anrhydeddus E. M. LI. Mostyn, A. S. 

Y Gwir Barchedig Esgob Llanelwy. 
Wilson Jones, Ysw., Uchel Sirydd, Callestr. 
P. D. Cooke, Ysw., Gwsaney Hall. 

J. Wynne Eyton, Ysw., Leeswood Hall. 

Y Milwriad Philips, Rhual. 
H. Raikes, Ysw., Llwynegryn. 
A. T. Roberts, Ysw., Wyddgrug. 
C. B. Clough, Ysw., Tyddyn. 
Joel Williams, Ysw., Fron Haul. 
William Jones, Ysw., Bromfield. 
Aneurin Owen, Ysw. 

Peter Williams, Ysw., Bryncdch. 
W* P. Smith, Ysw., Carnarvon. 
A. R. Martin, Ysw., Bangor. 
Parch. J. Rowlands, Nerquis. 
Parch. Jenkin Davies, Wyddgrug. 
Parch. H. E. Heaton, Wyddgrug. 
Parch. David Williams, Nannerch. 



Cadeirydd y PwylTgor. 

Mr. Joseph Jones. 

Cofiadur. 

Andreas o Fon. 

Bardd. 

Eryr Arfon. 

Telynor. 

Mr. Edward Hughes, (Eos Maldwyn.) 

Beirniaid, 

Traethodau.— Parch. Morris Williams, M.A. (Nicander.) 
Barddoniaeth. — Parch. William Williams, (Caledfryn.) 



Datganu, 



Mr. R. Lloyd Morris, (Rhuvoniawc.) 
Mr. Joseph Jones. 
Mr. William Hoskins. 



Y FEIRNIADAETH 

TRAETHODAU 

A ANFONWYD I 

EISTEDDFOD CYMREIGYDDION 
Y WYDDGRUG. 

MDCCCLI, 
Gan y Parch. MORRIS WILLIAMS, M.A. (Nicander.) 



BRYN Y BEILI. 

Derby niwyd dau Draethawd ar y testun hwn ; un 
gan " Brythwn," a'r Hall gan " Y llais o'r Bryn." 

Mae Traethawd " Brythwn" yn un pur ammherffaith 
o ran yr iaith ac o ran yr hanes : y diffyg mawr sydd 
ynddo yw absennoldeb amseriadau (dates), Nid ym- 
ddengys ei fod yn feistr ar ei bwngc, na'i fod wedi chwilio 
ond ychydig i hanesyddiaeth Bryn y Beili. 

Traethawd " Y Llais o'r Bryn" sy'n teilyngu'r wobr. 
Mae efe wedi chwilio'n fanol i hanes y Bryn, ac y mae 
wedi nodi'r flwyddyn y cymerodd y digwyddiadau le. 
Nid Uawer ychwaneg o ffeithiau a allesid eu casglu, ond 
gallasai'r awdwr ymhelaethu mwy ar y rhai oedd yn ei 
ddwylaw. Mae'r traethawd oblegid hyn yn debyccach i 
gronicl nag i hanes. 

Mae'n haeddu ei argraffu, os diwygir yn gyntaf yr 
iaith a'r orgraph, y rhai ydynt dra ammherffaith. 



10 Y FEIRNIADAETH. 

DEFNYDDIOLDEB GLO. 

Cafwyd pedwar o Draethodau ar y testun hwn. 

1. Mae Tragthawd " Th. Humphrey" yn rhy fyr, ac 
y mae efe'n trin ei bwngc yn bytrach fel glowr nag fel 
philosophydd. Cyfansoddiad tlodaidd a diffygiol ydyw. 

2. Gwell o lawer yw Traetbawd " Masnachwr." Mae 
wedi rhannu ei destun yn dda, mae ei iaitb yn gywir a 
destlus, a'i sylwadau yn briodol ac yn darawiadol. Mae'n 
diweddu trwy ddywedyd " ei fod heb fynegu yr hanner 
o gynhwysiad ei destun." Pa bam y rboddes efe ei him 
dan yr anghenrbeidrwydd o fod mor fyr ynte ? Pe 
buasai ei Draethawd yn gymmaint arall, buasai'n debyg 
o ennill y wobr. 

3. Mae Traethawd " Will 'r Hendy" yn un rbagorol 
iawn. Mae'n Uawn o sylwiadau priodol mewn iaitb glir 
a chyfaddas. 

Ymddengys i mi na chymmerodd yr awdwr talentog 
ddim digon o draffertb nac amser i gyfansoddi : mae 
argoelion gormod brys arno. Ac y mae, fel y bydd 
amryw bregetbwyr ieuaingc, yn trin gormod ar ei destun 
cyn ei rannu yn bennau a dospartbiadau ; yr byn sy'n an- 
dwyo peth ar berffeithrwydd y cyfansoddiad, ac yn tynnu 
oddiwrth ei ddyddordeb. Ond y mae'r traethawd yn un 
campus ; ac y mae o fewn ycbydig i fod yn fuddugol. 

4. " Llewelyn" b'ia'r dydd. Traethawd penigamp yw 
ar y testun. Mae'r awdwr doniol yn ei drin gyd a 
debeurwydd a dysgeidiaetb, ac y mae trefn ei gyf- 
ansoddiad yn agos i berffeithrwydd : mae'r iaitb yn 
rbwydd ac eglur a grymmus ; ac y mae'r syniadau yn 
briodol, ac weithiau yn hedegog a barddonol. Yr wyf 
yn metbu a chanfod fod dim o bwys yn niffyg ynddo. 
Bydd gweled hwn yn argraffedig yn lies i Gymru, ac yn 
ycbwanegiad mawr at geinion llenyddiaeth ein gwlad. 



Y FEIRNIADAETH. 11 

Dymunwn hefyd weled argraffu Traethawd "Will'r 
Hendy." 

Mae'r awdwyr yn soa am 16 yr Ysgrythyr, ac yn 
ystyried mai yr un peth ydoedd a'n glo ni. Ond nid 
oedd y glo y sonir am dano yn y Bibl yn ddim ond 
charcoal, sef coed wedi eu golosgi. 



Y FEIRNIADAETH 

AR Y 

CYFANSODDIADAU BARDDONAWL 

GAN Y 

PARCH. WILLIAM WILLIAMS, (Caledfryn.) 



COFFADWRIAETH DEWI SANT. 

Derbyniwyd pum Cywydd ar y testun uchod ; sef, 
" Eos Armon," « Cofnodydd," " Sandde ab Ceredig," 
" Efrydydd," a " Brysiawg." 

Nid ydyw " Eos Armon" yn deall natur y gynghanedd. 

Dylai fyfyrio yn IVy ar hyn cyn anturio yn ymgeisydd. 

Y mae " Cofnodydd" yn gynghaneddwr naturiol, ond 

y mae wedi gollwng amryw wallau iV waith ; megis, 

" ogtyd" yn lie oglud. 

" Addurnir ei ddiwrnod ;" 
chwe sill yn lie saith. 

Cawn mewn llinellau ereill wyth sill yn lie saith ; 
megis, 

" Yn glwm rhoed pawb ar wyl ei glod 
Eu harian i ddal dyhirod." 
Gollyngodd y bardd y linell ganlynol heb gydmares ; 
sef, 

" Yn berswynawl ei fawl fydd." 



12 Y FEIRNIADAETH. 

Y mae wedi gollwng " anedwydd" yn He annedwydd; 
" gwydd" yn lie gy wydd ; ac wyth sill mewn dwy linell 
heblaw y rhai a enwyd ; sef, 

" O fileiniaid, y bleiddiaid blwng, 

I dristwch wnant eu darostwng." 
" Ar ddeulin wrth addoli ;" 
coll r, ar ol wrth. 

Nid ydyw " Cofnodydd" wedi cymeryd y golygiad a 
ddysgwylid ar y testun. Y mae Gwyl Dewi Sant a'r 
Geninen yn cael gormod o le. Buasai y cyfeiriad at y 
dull y treulia boneddigion eu barian ar oferedd, a'r tyrau 
a godir i arwyr, yn dyfod i fewn yn well pe buasid w^di 
son mwy am ragoriaethau Dewi yn nghyntaf. Digon 
prin y cymeradwyir y llinellau canlynol gan laweroedd, — 

" Ond ah ! mae Gwalia gulwys, 

Yn dwyn ei baich, nan dan bwys, 

Ry w Esgobion gweigion gau 

Na thorant eu doeth eiriau ; 

Mor balchder, dyfnder ei don 

Ysgubawdd yr Esgobion ; 

O'r ch — g — n a'n marchogant, 

Nid oes un fel Dewi Sant." 

Y mae " Sandde ab Ceredig" yn cadw yn nes i'w 
destun na " Cofnodydd ; ond, nid ydyw yn gystal 
cynghaneddwr. Y mae amryw feiau yn Nghywydd 
" Sandde ; megys, 

" Ar Frydain wlad gyfrodedd." 

Y mae dan wall yn y linell uchod ; sef, coll r; a'r 
gair " cyfrodedd" wedi ei gam arfer mewn dwy ffordd ; 
sef, ceisio ganddo sefyll am ansoddair; a'i arfer yn 
anmhertbynasol. Nid oes un ansoddair yn diweddu 
mewn edd, ond mewn aidd ; nid priodol son am " wlad 
gyfrodedd, neu wedi ei chyfrodeddu ; edef gyfrodedd ; 



Y FEIRNIADAETH. 13 

neu lian main cyfrodedd, ac nid gwlad. Nid gwych yw 
arfer " henawl" am hen. 

" Yr Eglwys i'w lwys leshad." 

Dim cynghanedd : y mae y disgyniadau yn gyfeiliornus. 

" Newydd braf yn nawdd eu bro." 

Anfynych y gwelsom " braf yn cael ei gynyg o'r 

blaen mewn Cywydd. Y mae yn anhawdd gwybod pa 

beth a dueddodd neb i feddwl ei fod yn Gymraeg. 

Pe buasai " braf" yn dderbyniol, pa sut y gallasai 
4i newydd" fod yn " nawdd P n 

<' Gau ddirwyllt egwyddorion ;" 
Gallesid hebgor yr g flaenaf, a dodi 

" Au ddirwyllt egwyddorion." 
Pa synwyr sy mewn son am ddwyn peth " i derfyn 
dirf awr ?" megis, 

" Pwy'n mysg y saint, pa un mawr, 
Ddwg byn i derfyn dirfawr?" 
" Ah'n fFrwd gref iawn fFrydiai gras; 5 ' 
Ffrwd, ffrwd, neu ffrwd yn ffrydio. 
Buasai 

u Rbedai gras fel rbyw ffrwd gref," 
yn well ; ond ni fuasai yn gynghanedd felly i ateb i'r Hall. 
" Hyd am yr bawg er dim yr ai." 
"Hyd yr bawg," a " byd am yr bawg," sydd yn an- 
mbriodol. Mwy priodol fyddai dyweud, " Nid ei di yno 
yr bawg." 

Dywed y bardd fod Dewi wedi dyrcbu " uwch y nen ;" 
beth y mae yn feddwl ? 

" Uwch y nen ymddyrcbu wnaetb, 
A cbyfiawn orucbafiaeth." 
Ceir gan yr awdwr " weniaeth" yn lie gweniaith. 
Nid ydys yn nodi y petbau hyn er digaloni y beirdd, 
ond er iddynt eu gocbel rhagllaw. 



14 Y FEIRNIADAETH. 

Y mae gan " Efrydydd" rai cynghaneddion naturiol a 
newydd ; ond y mae efe weithiau yn colli mewn syowyr, 
megis yn y linell hon — 

" Ac arddull am y Gwirdduw ;" 
Dywedir fod Dewi wedi rhoi ini " oleu" ac " arddull" 
am y Duw a wnaeth y byd. Ystyr y gair " arddull" yw 
flfurf, delw ; eithaf anmhriodol yma. 

" Pelagiaid mal pla ogylch, 
Oedd ddi baid yn hyrddio'i bylch ;" 
Beth y w " hyrddio'i bylch ?" 

" A thrythyll athrawiaethau 
Berwino y gwir a'u barn gau ;" 

Y mae " athrawiaethau trythylV yn swnio yn chwith- 
ig ; oblegid ystyr y gair " trythyll" yw cnawdol-foddus, 
glythog. 

" Berwino" yn lie merwino sydd yn feius o ran yr 
iaith ; ac y mae son am " ferwino y gwir" yn feius o ran 
synwyr ; oblegid clustiau a ferwinir, [a diucirj ac nid 
athrawiaethau. 

" Duw a welodd ei ddolur ;" 

Dolur pwy ? Pwy y w y blaenydd (antecedent) P Y 
mae y Rhagenw yn y rhif unigol ; sef, " ei" 
" Ei aidd ffriw a lwyr ddefFrodd ; 

Beth ydyw u aidd ffriw ?" aidd ydyw sel; & ffriw yw 
gwyneb, agwedd, pryd, edrychiad, golwg, yn ol ystyr 
briodol y gair; ond, efallai, fod gan " Efrydydd" ryw 
oleuni pellach i'w roi ar y gairhwn. 

" Un buch i fawr a bychan ;" 
sy dros ben ein hamgyffred ni; " buch" yw bywyd. Y 
mae y linell yn amddifad o Ferf ac o herwydd hyny y 
mae yn dywyll. 

Y mae " dylanwad" a " dylenwi " yn perthynynrhy 



Y FEIRNIADAETH. 15 

mgos i'w gilydd i'w goddef i wneud cyngbanedd yn y 
linell, 

u A'i ddylanwad ddylenwodd ;" 
Onid ydyw y linell yn debyg iawn i — 

" Ffyddolion flyddlon, eu ffydd ?" 
" Anewydd ymraniadau." 
" Annedwydd" a feddylir y mae yn debygol. 
Ai nid, 

" Llwybrai wedi holl Brydain," 
y bwriadai yr awdwr i'r Uinell a ysgrifenwyd fel byn fod ? 
" Llwybrai wedi Brydain." 
Ai nid 

" A geisiai pan ai yn ol," 
y dylasai y llinell a ysgrifenwyd — 

" A ceisiai pan ai yn ol," 
fod? 

" Gloes ddofn i Eglwys Dduw," 
sydd ben linell ; y mae iV chael, yr y'm yn tybio, yn 
marwnad Mr. J. R. Jones, o Ramotb. 

Dy wed " Efrydydd" yn niwedd ei Gywydd, 
" Cymerwyd y llinellau wyth sill i mewn yn fwriadol. 
Ar frys mawr, mawr." 

Nid ydyw dodi wytb sill yn lie saith yn rbeolaidd; 
ac nid ydyw fod dyn yn dodi wytb sill yn He saitb " yn 
fwriadol," yn llai trosedd ; ond yn hytracb yn fwy, na 
phe buasai yn gwneud hyny mewn anwybod, neu g-am- 
gymeriad. Cynghorem ni " Efrydydd" i gymeryd mwy 
o amser y tro nesaf, a gofalu am gael rhywun a alio 
ysgrifenu yn gywir i adysgrifio pob gwaith a fwriado 
anfon i gy stadleuaetb. 

Y nesaf ar y testun hwn yw " Brysiawg." Nid ydyw 
yr awdwr bwn eto beb ei wallau a'i ragoriaetbau. Y 
mae ganddo — 

" A hynaws iawn oesau'n ol ;" 
Sef, coll n ar ol " hynaws" 



16 Y FEIRNIADAETH. 

" Breninoedd o waed breiniawl ;" 
Coll n yn " breiniawl." 

" Ni fynai fFol farwol fri ;" 
Crych a llyfn, " farwol fri" 

" Yr amwys ddaiar yma ;" 
" Amwys" yw beiuif, del, synwyrlym ; dau feddwl, 
amheus, 
H Eulynod" yn lie eulunod. 

" O'i fawr ras e ddarfu Ion ;" 
Coll r ar ol " ddarfu." 
Buasai y llinell yn well, 

" O'i fawr ras e ddarfu'r Ion." 
" Rhai gwirfawr eu rhagorfraint ;" 
Coll r ar oljfyn " gwirfawr." 

" Yn nerth a llewyrch gwerthfawr ;" 
Coll/*ar ol " nerth" i wneud cynghanedd lusg. 

" Ond prif-faes fel mae profion ;* 
Coll d ar ol " mae" 
" Teurnas" yn He teyrnas. 

u Dydd gras a ddug yr Ion ;" 
Coll d ar ol "gras" 

" Dros gopa Calfaria fryn;" 
Crycb a llyfn ; " Calfaria fryn " 

" Dywedir ac nid oes dadl ;" 
Gan mai yn ateb i'r gair lluaws-sill " nefanadl" y mae 
" dadl" y mae y llinell yn feius. Pe yr ysgrifenasid hi 
fel byn, 

" Dywedir ac nid oes dadyl," 
gwnaethai gynghanedd ddifai; ond buasai raid cael gair 
unsill i ateb i " dadyl" 

" Gan yr awel bywel bon ;" 
u Hywel" bawdd ei weled. Nid ydyw awel yn hawdct 
ei gweled. 

" Nerth ol gyfl a wni gwyrtbiau ;** 



Y FEIRNIADAETH. 17 

Prin iawn y caifF y linell hon ddianc ; drwy fod yn 
dyner, efallai, y dywed y beirdd fod yr " erthol" a 
" wyrthiau" yn ateb eu gilydd. 

Gan fod yn Nghywydd " Efrydydd," ac yn Ngby wydd 
" Brysiawg," rai syniadau teilwng, a rhai cyngbanedd- 
ion rheolaidd, a chan nad oes yr un o'r ddau awdwr wedi 
bod mor ofalus ag y dylasent, ond fod pob un o honynt 
wedi gollwng gwallau anafus, y petb tecaf a ellid wneud 
yw rbauu y wobr. Pe buasai un o'r ddau yn ddifeius, 
hwnw a gawsai y flaenoriaetb. Y mae y ddau Gywydd 
yn werth eu darllen ; ac wedi taclu ycbydig arnynt, 
byddai yn wertb eu cyhoeddi. 

YR HEN LANC. 

Derbyniwyd 14 o gyfansoddiadau ar y testun bwn; 
sef, yr eiddo — (1) " Llanc Ieuanc ;" (2) " Llanc Ieuanc;" 
" Caswallon ap Beli ;" « Hen Wr;" "Glewlwyd Gafael- 
fawr;""Ap Iorwertb ;" « Dedwyddfardd ;" " Yr Hen 
Gymro :" " Gwraig Ieuanc ;" " Llencyn Penllwyd ;" 
" Callestryn ;" « Alltud ;" "Tystydd;" a " Caswallon 
Law Hir." 

Y mae amryw betbau priodol o berthynas i gyflwr yr 
Hen Lane yn ngban "Llanc Ieuanc," Rbif. 2, ond go 
sycb yw y rbanau cyntaf o boni. Pan y sonia am y 
menywod a weinyddent i'r Hen Lane, y mae efe yn 
decbreu dyfod i afael a'i bwnc, ond y mae y gan yn colli 
ei dyddordeb ar ol y llinellau a fynegant am farwolaeth 
yr " Hen Lane." 

Y mae Hen Lane " Tystydd" yn garpiog iawn, yn 
debycacb i gardotyn nag i'r eyffredin o Hen Lanciau. 
Un o nodweddau Hen Lanc,yn gyffredin,yw twtrwydd, 
neu fod yn dwt; ond ei fod mewn traflfertb i gael bod 
felly drwy fod yr holl ofal arno ef ei bun. Y mae gor- 



18 Y FEIRNIADAETH. 

mod o enwau isel gan " Tystydd" ar yr Hen Lane ; 
megis, u hurtyn," " mal bwgan brain," " lleban," &c. 

Y mae " Alltud" yn rhy fyr, ac y mae ei Hen Lane 
yntau yn garpiogac yn " frwnt," a'i fudr "garpiau" yn 
erchyll. 

Go ddirmygus yw " Callestryn" o'r Hen Lane. Y mae 
efe mal pe byddai yn ddig wrtho am beidio priodi. 

Pe buasai Hen Lane " Llencyn Pen llwyd" yn teimlo 
mewn gvvirionedd fel y gesyd y bardd ef allan, ni fuasai 
fodd iddo (yr Hen Lane) aros yn Hen Lane yn hwy. 
Dj'lasai yr awdwr gono mai nid yn y carcbar y mae yr 
Hen Lane, heb fodd i weithredu fel y dewisa, yr hyn a 
arwyddir gan y bardd. 

Y mae " Gwraig Ieuanc'' yn rboi amryw enwau drwg 
ar yr Hen Lane. Y mae ei eh an yn lied naturiol, ond 
ei bod yn fer. Os merch a wnaetb y gan, anogwn hi i 
ymgais eto am wobr. 

Y mae " Caswallon Law Hir" wedi dynodi rbai o brif 
nodweddau yr Hen Lane, ond nid ellir edrycb ar y gan 
fel darlun cyflawn. Y mae efe (Caswallon) yn ymddwyn 
yn fwy boneddigaidd at yr Hen Lane na rbai o'r cyd- 
ymgeiswyr ereill ; ond nid oes digon o deimlad yn ei 
waitb. 

Rbydd " Dedwyddfardd" ryw ycbydig o hanes yr 
Hen Lane, ond y mae y darluniad yn rhy farwaidd. 

Y mae " Ap Iorwertb," yn nechreu ei gan, yn addaw 
" difyru Llanciau Cymru." Nid oes ambeuaeth ynom 
nad oedd efe yn meddwl gwneud hyny. Y mae efe yn 
canmol sefyllfa yr Hen Lane, gystal ag y gall, y mae yn 
debygol. 

Y mae mwy o fywyd yn ngban " Hen Wr" nag sydd 
yn nemawr un o'r lleill, ond y mae braidd yn llawdrwm 
ar gyflwr yr Hen Lane. 

Y mae " Caswallon ab Beli" yn ceisio rhesymu yr 



Y FEIRNIADAETH. 19 

Hen Lane allan o anadl, a gwneud iddo briodi rhag blaen. 
Y mae yn ymddangos mal pe byddai yn eiddigus o achos 
sefyllfa yr Hen Lane. 

Y mae llawer iawn o bethau yn cael eu hadrodd am 
yr Hen Lane, gan y naill a'r Hall o'r beirdd. Y mae 
rhai yn trin ei achos yn lied ddifrifol ; ac ereill yn ei 
drin yn lied lym am ei ffolineb. 

Y tri sydd yn rhagori yn eu darluniadau yw " Llanc 
Ieuanc," (Rhif. I) " Yr Hen Gymro," a " Glewlwyd 
Gafaelfawr ;" ond y mae mwy o wallau ieithyddol yn y 
rhai hyn nag sydd yn nemawr o'r lleill. Y mae gan 
" Llanc Ieuanc" " gorhen" yr hwn nad ydy w yn air, yn 
ol y Dr. 0. Puw, a " ckwibrwd." Y mae efe wedi cam- 
silladu lluaws o eiriau hefyd ; megis " Uyged ,y yn He 
llygaid : " deuall" yn lie deal! ; " lloia" yn lie lloiau ; 
" trubestol" yn lie trybestod ; " eulwyd" yn He aelwyd ; 
" gobaeth" yn lie gobaith ; " atel" yn lie attal ; " sarig^ 
yn lie sarug, &c. ; ac y mae efe yn son am ddillad yr Hen 
Lane yn t{ siwrwd /' ac am ei grys yn " pydru mewn 
chwys," ac amryw bethau gwrthwynebus ereill. 

Y mae gan " Yr Hen Gymro" amryw eiriau heb fod 
yn eiriau cywir ; megis, " cwmach" " llapre" " dragio" 
" smwddio" Y mae efe hefyd wedi cam-silladu geiriau; 
megis, " cynig" yn lie cynyg ; il sarig" yn lie sarug ; 
" natyr" yn lie natur ; " inion^ yn He union ; " cytyn" yn 
lie cytun ; " aniddig" yn lie anniddig ; " afiechid" yn 
lie afiechyd, &c. 

Y mae " Glewlwyd Gafaelfawr," wedi arfer geiriau 
anmhriodol hefyd ; megis, "cwmanfel cimweh ;" "thacw" 
yn lie dacw ; " chweigaint? yn lie chweugain ; " dynas" 
yn lie dynes ; " cleurach" yn lie cleiriach ; " drefus" 
yn lie drefnus ; " coded" yn lie codaid ; "ivisgad" yn He 
wisgiad; " fudd" yn lie fydd. Y mae efe yn son am 
4t ffwndwr" a " baw tan ei winedd," ac amryw bethau y 



20 Y FEIRNIADAETH. 

buasai yn ddymunol bod hebddynt; ond yn ei gan ef y 
mae y darlun goreu drwyddo o'r Hen Lane yn fyw ac yn 
farw ; ac efe a deilynga y wobr os gall y dirprwy fyne'd 
heibio i'r gwallau a nodwyd. 

Y mae darluniad " Glewlwyd" yn naturiol heb fod yn 
arw ond yn ei ieithwedd ; ac yn dilyn yr Hen Lane drwy 
wabanol droion ei yrfa hyd y diwrnod y bydd ei gyfoeth 
yn cael ei ranu rhwng ei " neiaint a'i nitboedd," y rbai 
na chollant ddeigryn byth o achos ei dranc. Pe teclid 
ychydig ar y gan hon gallai ateb dyben daionusi ddang- 
os i bob Hen Lane ei ffoledd yn casglu ac yn tyru arian 
i bobl ereill. 

Os bydd ail wobr, teilynga " Yr Hen Gymro" bono. 

BEDDARGRAFF R. WILSON. 

Daeth i law ar y testun hwn26, sef yr eiddo— " Bledd- 
yn," "Gwr Llwyd," "loan Alun," " Llywarch Hen," 
" Ap Taliesin," # Gwyrddlas," " Hen Artist," " Eginyn," 
" Deigryn Gofid," " Ysbryd Dewi Wyn," " Cynllunydd," 
Lliwydd, a Llew," " Vernet Ivoraidd," " A Traveller," 
44 Mon Mam Cymru," " Un boff o Gaerludd," " Callestr- 
yn," "Raphael," " Tegidon," "Pererin," «Cellewr, ,, 
"Zucareli," "Reynolds," " Prydeiniwr," "Minimus," 
" Iolo Gocb," " Columbus." 

Gellir dosbartbu yr Englynion i dri dosbarth. 

Teilynga "Mon Mam Cymru," "Prydeiniwr," "Ap 
Taliesin," "Hen Artist," "Iolo Gocb," "Columbus," 
" Tegidon," " Ysbryd Dewi Wyn," " Pererin," " Vernet 
Ivoraidd," " Bleddyn," " Callestryn," "A Traveller, 
"Llywarch Hen," ac "Eginyn" le yn y trydydd dosbarth. 

"Raphael," " Un hoff o Gaerludd," "Gwyrddlas," 
"Cynllunydd, Lliwydd, a Llew," " Gwr Llwyd," "Deigr- 



Y FEIRNIADAETH. 21 

yn Gofid," " Minimus," loan Alun," a " Cellewr," le yn 
yr ail ddosbartb. 

A " Zucareli," a " Reynolds," le yn y dosbarth cyntaf. 

Y TRYDYDD DOSBARTH. 

Y mae " Mon Mam Cymru" wedirboddiy Rbagwant 
yn y pedwerydd sill ; sef, 

" Wilson fwynlon a fu," 
yn lie yn y pumed, ac y mae y linell o herwydd byny 
yn wallus. 

Y mae gan " Prydeiniwr," y bai a elwir crycb a llyfn, 
sef, 

" Wele isod feddgell Wilson," 
yn ei englyn cyntaf, a cboll I yn y gair cyrch yn yr ail 
englyn ; sef, 

— wrtb reol 

Gwir atbrylith gelfydd." 
Ni fedd " Ap Taliesin" un rbitb o air cyrch yn ei linell 
gyntaf ; sef, 

a liwiai 

R. Wilson yn geinlan ;" 
ac y mae coll yn y linell ganlynol. 

" Gwir fendith athrylith Ian." 

Y mae " Hen Artist" yn colli mwy yn y synwyr a'r 
iaith nac yn y gyngbanedd ; megis, 

"Ac mor ffel a'i bwyntel bacb, 
Nac yr un mwy cywreiniacb." 

Y mae ffel yn fwy priodol am gyfrwysder nac am 
gywreinrwydd. 

" Ffel cadno," 

Y mae " mwy cywreiniacb" yn wastraff ar raddau an- 
soddol; mwy cywrain fuasai yn briodol. Gwnaethai 
cywreiniach y tro ei hunan* 



22 Y FE1RNIADAETH. 

Y mae gan " Iolo Gocb," 

" O'r enwog un a yrwyd, — o'r byd 
I'r bedd i orweddyd." 

Y mae yn y ddwy fraich yma leddf a tbalgron, wyd 
ac yd ; ac y mae yn anmbriodol arfer " orweddyd" am 
orwedd. 

Nid oes cyngbanedd o unrhyw fath yn 

" Fel hynod ddarluniedydd," — 
nac yn 

" Un glew fu ef o gelfydd." 

Y mae gan " Columbus" grycb a Uyfn yn nghyrch ei 
ail englyn; sef, 

" — R. Wilson 

Irlwysedd ei glodydd ;" 
ac befyd y mae terfyniad " irlwysedd" yn feius ; dylasai 
fod yn aidd, oblegid nid oes un enw gwan i derfynu ag 
edd. 

Nid ymddengys fod " Columbus" yn deall ystyr y gair 
" hejelydd" ac onide ni arferasai ef yn y modd y gwnaetb, 
sef, 

" Ei luniau del hefelydd." 

Y mae gan " Tegidon" grycb a llyfn yn ei gyrch ; sef, 

" ■ ein Wilson 

Yn lwyswedd ei glodydd." 
Pe buasai yn 

" ein Wilson 

A welsoch ei eilydd," 
buasai yn rheolaidd. 

Y mae gan Tegidon 

" Ei luniau del befelydd," 
fel y Hall. 

Y mae " Ysbryd Dewi Wyn" wedi cyfeiliorni hefyd 
gyda'i gvycb a llyfn ; megis 

" Rhoi Wilson ar ei lwyswaith " 



Y FEIRNIADAETH. 23 

Y mae " Pererin" wedi syrtbio i'r unrbyw wall ; megis, 

" di loesau 

Rboed Wilson i orwedd." 
Dylasai yr ag yn y drydedd linell fod yn ac % cysyllt- 
iad, and ; ac nid yn ag, arddodiad, with. 

Y mae coll r yn y linell ddiweddaf ; sef, 

" Mawr ei barch Cymro oV bon." 
Nid oes un r yn y rban flaenaf o'r linell i ateb i'r r 
ddiweddaf. 

Nid oes unrhyw gyngbanedd yn y linell bon, 
" Yr bwn yn ddilys yw bedd Wilson." — 
Yn Englynion " Yernet Ivoraidd ;" nac unrbyw gyrch 
yn ei air cyrcb. Sef, 

« _ g U 

Angbyfurddawl 'n weitbion." 
Na cbynghanedd o unrbyw fath yn y llinellau canlynol ; 
" Ofyddawl craff'i feddylion, 
Eres enwogydd yr oes hon." 
" pur 



Dim cyrcb. 



Penigamp atbronydd." 



" Pinacl fu — paun celfydd 
A noddai len yn ei ddydd," 
Truenus ! 

"Arluniwr teml anian — oedd Wilson 
Ei oleuswydd geinlan." 
" Bleddyn" sydd wallus, o herwydd y mae coll r yn y 
linell gyntaf, a cbrych a llyfu, a cboll dd yn ei gyrcb ; 
ac y mae y linell olaf yn feius ; megis, 

" Ceid benditb athrylitb Ian." 

Y mae ei linell ddiweddaf yn rby fer; sef, 

" Darfu eu medr dirfawr." 

Y mae " Bleddyn" yn mynegu hefyd fod y " Haw a'? 
pwyntel yn y bedd," yr byn nid yw yn debyg o fod yv. 



24 Y FEIRNIADAETH. 

wir; canys nid oedd un angenrheidrwydd am ddodi y 
pwyntel yn y bedd. 

Y mae " Callestryn" wedi gwybod y rTordd i gynghan- 
eddu y gair " Wilson'' yn gywir ; ond y mae efe wedi 
dyrysu gy da'i ail air cyrch ; sef, 

« i g f ad ail 

A cbyfodiad perffaith ;" 
drwy ddodi g ac cA i ateb iV gilydd. 

Dododd " A Traveller" y Rhagwant yn y pedwerydd 
sill yn He y pumed ; sef, 

" Wilson ddir Ion ddarluniwr." 

Y mae ganddo c yn ateb g, yv hyn sydd wallus, yn y 
linell, 

" Claude Cymreig," gloywde# mawr yw. 

Y mae dd yn eisiau yn rail linell " Llywarch Hen" i 
ateb yr dd yn y gair cyrch ; sef, 

« oedd Wilson 

Na welsom ex eilfydd." 
Gwan yw Englynion " Eginyn." Rhywbeth tebyg i 
lanw yw un addfed, sef, 

"Un addled— wele'i feddfan." 
Dywedir wrthym befyd fod " Enwog arliwiwr anian" 
wedi ei fwrw i'r graian yn farwol. Nid arliwiwr anian 
oedd Wilson ; sef, un yn Uiwio— (glazing, or laying on 
the upper colours) neu yn rboi lliw ar natur, ond tynu 
darluniau o natur ydoedd ei waith. CaifF " Eginyn" 
lefaru drosto ei hun. Dyma ei englyn, 

"Enwog arliwiwr anian~yn farwol 

A fwriwyd i'r graian, 

Un aeddfed — wele'i feddfan, 

Rhwng caerydd llonydd y llan." 

Nid da y mae y gynghanedd sain yn seinio yn niwedd 

englyn, pan na byddo ond englyn neu ddarn yn cael eu 

cvfansoddi ar destun. 



Y FEIRNIADAETH. 25 

Dywed " Eginyn" yn mhellach : — 

" Llaw natur yn lion eto — ei heurlwys 
Gwrlid daena arno; 
Lliwiau'r gwlith i bardd fritbo 
O ael gwawr ei wely gro." 
Nid ydym yn gallu gweled y priodoldeb o alw cwrlid 
y bedd yn " eurlwys" ; nid oes dim tebyg i aur yn 
ngwyrddlesni y dy warcben. Pa " liwiau" sydd ar y 
" gwlitb i hardd fritho ?" ai nid am flodau y meddyliai 
yr awdwr ? 

Y mae crycb a llyfn yn 

" ael gwawr ei wely gro," 
" gwawr" " gro" 

YR AIL DDOSBARTH. 

Nid oes nemawr o waith gwella ar gyngbaneddion 
"Cellewr"; mewn syniadau y mae efe yn colli fwyaf; 
sonia ef am " Gymro," gan feddwl Mr. Wilson, 
" Ddarluniai ddaiar lanwedd, 
A'i lliw'n gall a llun ei gwedd." 
Nid "yn gall^ ond yn gywrain neu yn fedrus y bydd 
dynion yn darlunio. Bydd dynion yn siarad yn gall, yn 
enwedig, pan ddodant eu bystyr briodol i eiriau a arferont. 
Hen linell yw, 

" Yn mbob man ac yn mhob modd," 
wedi ei bentbyca o'r awdl fuddugol ar farwolaeth Gomer. 
Dywed " loan Alun," 

" Glan, teg ogoniant Gwynedd — sy yma 
Ddwys amod yn gorwedd." 
Betb y w " ddwys amod P" yr oeddym yn meddwl fod 
geiriau Uanw fel byn wedi ei bwtio o blith y beirdd yn 
hollol. 
Englyn go dda y w yr eiddo " loan Alun" ar y cyfan, 

I ond y mae meddwl am dori y geiriau " ddwys amod" ar 



26 Y FE1RNIADAETH. 

gareg fedd yn sarhad rhy fawr ar farddoniaetb yr oes. 
Y mae gormod o sothach cyffelyb yn anurddo ein myn- 
wentydd. 

Y mae "Minimus" yn son am a'mharch mewn dull 
anmbriodol dros ben. " Hau mewn anmbarch" a ddywed 
yr Ysgrytbyr Lan ; ac nid mynegu fod gwyr teilwng 
" mewn anmharch" yn y bedd ; ond dywed " Minimus" 
fel byn, — 

" Y man yma, mewn a'march — bon adail, 
Ddynoda wr haeddbarch, 
Er ei dybio'n wr dibarch 
Cyd a'r bedd cedwir ei barcb." 
Pa " anmharch" a all fod yn nglyn a gwr mor " haedd- 
barch" a Wilson ? Pwy sydd " yn ei dybio yn wr 
dibarch P" Nid Cymdeithas Gymreigyddawl y Wydd- 
grug ? Na neb arall a'i badwaenai. 
Kbyw linell gyffredin iawn yw 
" Wilson hoff aiddlon drwy ffydd — wir bunodd ;" 
do, fe warantwn, fe " wir bunodd" os aeth i'r bedd. Nid 
ydy w y " wir" yma ond llanw. 

Y mae Englynion " Deigryn Gofid" yn weddol o ran 
y cyngbaneddion, ond nid oes ynddynt fawr beblaw hyny. 
Yr unig linell o newydd-der yn yr wytb yw 

" Monwes oer dan y maen sydd." 
Cyffredin yw Englynion " Gwr Llwyd/' Y mae yn 
anbawdd hebgor lie mewn beddargraff i eiriau fel " yn 
wir," " e givelir," " 'ie'n ddirfawr" 

Y mae 

" y goreu 

A goreu o liwydd," 
yn feius ; drwy fod " goreu" "goreu" yn rby debyg. 

Y mae wedi myned yn ormod o'r dydd i feirdd lunio 
llinellau fel byn, 

" Er i angau gawr ingol;" 



T FEIRNIADAETH. 27 

megis y gwelir yn ngwaith " Cynllunydd Lliwydd a 
Llew." 

Ing yw gwasgfa neu gyfyngder ; ac " ingawl" y w 
gwasgfaol, cyfyng, neu yn tueddu i wasgu ; ac yn ol yr 
awdwr yma y mae angau yn " gawr gwasgfaol neu gy£- 
yug." Earned y darlleuydd am y priodoldeb o arfer y 
gair " cawr ingol" neu " gawr cyfyng." Lie cyfyng sydd 
eitbaf priodol. 

" Po ingaf gan ddyn, eangaf gan Dduw." 

" The most difficult it is to man, the most comprehen- 
sive it is with God.'' 

" Car cywir yn yr ing y gwelir." 

"In distress will the faithful friend be seen." — Gwei 
Dr. Owen Puw. 

Y mae yr awdwr yn son am roi Wilson 

" Mewn oer wal ddaearol ;" 
buasai hedd yn well na " gwkV yn ol yr ystyr gyfTredin 
a ddodir i'r gair gwal ; megis, " gwal ysgyfarnog." Er 
fod y gair yn arwyddo unrhyw le cauedig, eto ni feddyl- 
iodd neb deallus hyd yn bresenol am ei gymhwyso at y 
bedd. 

Y mae y ddwy linell olaf oil yn lied dda ; sef, 

" Ei gy wir waith geir o'i ol, 
Yn firain ac anfarwol." 

Y mae " Gwrddlas" yn mynegu am Wilson fel hyn, 

M Arluniwr liwiai anian — oedd Wilson, 
Ddiwaelswydd a cheinlan ;" 
Nid " lliwio anian," neu natur oedd gwaith y darlun- 
iedydd ; y mae houo yn Uiwiedig eisoes ; oferedd ceisio 
" paentio y lili ;" ond tynu darlun neu efelychiad o anian 
a'i lliwiau. 

Y mae y bardd hwn wedi cael gair i wneud i Wilson 
gynghaneddu ; ond nid ydyw amgen na llanw. 



28 Y FEIRNIADAETH. 

Rhyfedd y fath wastraff ar ansoddeiriau mewn can 
lleied o le ; " ddiwael" " cain" " Ian," ! 

" Llaw anian a'i llieiniodd," 
a " lieiniodd" beth ? Beth yw y blaenydd (antecedent) ? 

" A lliwiau'r gwlith hi frithodd." 
Dyma " lliwiau'r gwlith" eto ! 

Cawn gan " Un hofF o Gaerludd" dri enw gwan mewn 
un linell ; sef, 

" Gwr enwog, serchog, a sy w ;" 
a chawn " anwyl syw" yn y drydedd linell; a "cain 
dlws>' " addurniant" yn yr ail englyn. 

Y mae hyn braidd yn ormod, gan nad ydynt yr an- 
soddeiriau yn hynodi Wilson y darluniwr oddi wrth 
ereill. Y mae cannoedd o ddynion " yn enwog, serchog, 
a syw,'' y gwnelai yr englynion hyn y tro iddynt, ond 
tynu enw Wilson o honynt, lie y dylasent fod yn cyfeirio 
ato ef mewn modd neillduol. Y mae yr awdwryn myn- 
egu y ceir ei enw " yn wiw ar goedd\ 

" O draserch hyd yr oesoedd," 
eithr ni ddywed hyd pa oesoedd. 

Y mae gan " Raphael" " anwylsyw" 

" Cain odfawr ac eneidfyw" 
Gresyn fy ddai gosod geiriau o'r fath ar fedd neb ; oblegid 
y maent yn rhy dywyll i'r darllenydd cyrTredin allu eu 
dirnad ; a phe yr elai a'i eirlyfr o dan ei gesail i'r fyn- 
went, ni fyddai cael allan eu hystyr yn debyg o dalu am 
y draffertb. Y mae gan yr awdwr hwn, " sawdd" hefyd; 
sef, 

"I ddu fedd ni sawdd ei fawl;" 
hyny ydyw, ni sudda ei fawl, 

" Gymro eiddig mawreddawl." 
Y mae yn anhawdd deall beth a olyga " Raphael" wrth 



Y FEIRNIADAETH. 29 

y g-air " eiddig ;" ystyr briodol y gair eiddig- yw jealous, 
«iddigeddus, drwgdybus; ai un felly oedd Wilson? 
Yr unig linell ganmoladwy yn y gwaith yw, 
" Tynai arfel fel yn fyw." 

Y DOSBARTH CYNTAF. 

Prin y gellir gosod dau gyfansoddiad yn y dosbarth 
cyntaf. Buasai yn dda genym pe buasai y ddau hyn yn 
rhagori mwy nag y maent. Ffugenwau yr awdwyr hyn 
yw " Zeucarili," a " Reynolds," a'r goreu o'r ddau yw 
" Reynolds." Y mae y cyntaf yn cynwys cyngbaneddion 
rheolaidd a syniadau canolig, eitbr y diweddaf a ddaw at 
y pwynt yn naturiol a didraffertb. Dengys fod Wilson 
o foreu ei oes wedi rhoi allan oleuni ei atbrylitb ragorol, 
a'i fod yn darlunio ac yn dilyn natur i'r manylrwydd 
eitbaf. Ei fod wedi llesau ei oes ei hun, a dwyn addysg 
iddi, a'i fod yn debyg o addysgu yr oesau dyfodol. 

Bernir " Reynolds" yn deilwng o'r wobn 

Y TWR. 

Ni ddaetb ond un Bryddest ar y Twr i law, wedi ei 
barwyddo "Rbeinallt ab Gruffydd," yr hon sydd, os 
ystyriwn leied a ddywedir am y Twr mewn hanesiaeth, 
yn un ragorol. Y mae yn cynwys dros fil o linellau, a'r 
rhei'ny wedi eu gosod wrth eu gilydd yn - naturiol ac yn 
gelfydd. Y mae yr awdwr wedi llafurio yn belaetb, ac 
y mae wedi dangos athrylith gref. Y mae yn cadw 
dyddordeb drwy y cyfansoddiad oil. Nid oes ynddo 
gruglwytb o eiriau ansathredig, na pbethau nad ellir eu 
hamgyffred. Nid ydyw yn nofio mewn niwl a tbywyll- 
wcb, gan geisio wrtb hyny beri i'r darllenydd dybio ei 
fod yn ehedeg yn uchel. Y mae camgymeriad o bwys 
yn y mater yma yn mhlith yr anwybodus ; tybia llawer 
o'r tylwytb hyn, os bydd awdwr yn myned o'r golwg, mai 



30 Y FEIRNIADAETH. 

ehedeg yn uchel y bydd, pan y gwel y deallus mai yn y 
niwl y bydd. 

Dywedai Robert Hall am Madam de Stael, " She is 
always out of sight, not that she soars high, but because 
she soars in mist." 

Gallasai "Rheinallt ab Gruffydd" fod yn fwy gofalus 
gyda'r orgraff, a rhyw fan bethau ereill, y mae yn wir, 
ond nid ydyw diffygion y bryddest yn wyneb eu rhagor- 
ion ond ychydig mewn rhifedi. 



CYMDEITHAS CYMREIGYDDION 
Y WYDDGRUG. 



Sefydlwyd y Gymdeithas uchod yn mis Tachwedd, 1848, 
a hyny yn ngwyneb llawer o anfanteision a gwrthwynebiadau; 
nid oedd ond Ysgrifenydd y llinellau hyn a dau neu dri ereill 
yn y gwaith o'i sylfaenu ; er hyny, gydag ymdrech a ffyddlon- 
deb, codasant ei muriau mor uchel nes tynu sylw amrai o 
drigolion y dref ati. Cynaliwyd ei chyfarfodydd ar y cyntaf 
mewn Ystafell berthynol i Westdy y Seren; and wedi adeiladu 
y Farchnadle, daeth y Gymdeitlias i gytundeb a'r Goruchwyl- 
wyr, i rentu'r Ystafell sydd uwch ben, i gynal ei chyfarfodydd 
ynddi yn bymthegnosol drwy'r flwyddyn : yr oedd y trefniad 
yma yn dileu pob rhagfam oedd yn meddwl llawer nn yn erbyn 
y fath Gymdeitlias, oblegid ei chynaliad mewn Gwestdy. Er 
hyn i gyd, nid oedd ei haelodau yn lluosogi, ond fe ddaeth 
mwy o wrandawwyr yn nghyd ; ac yn mhlith yr ychydig aelodau 
perthynol iddi cafwyd daiiithiau rhagorol ar Dderwyddiaeth ; 
Dewrder yr hen Gymry ; Hanesiaeth y Wyddgrug ,• Buddioldeb 
Addysg ; Yr Iaith Gymreig ; Y Gwefr Hysbysydd ; Athron- 
iaeth Naturiol ; Goronwy Owen; H. ab G. Ddu ; Blachwell ; 
ac ar amryw o destunau buddiol ereill ; gofalwyd bob amser am 
gadw pynciau gwladol a chrefyddol allan o'i therfynau, yr 
liyn sydd un o'i rbeolau. 

Cynaliwyd Cylcbwyl Gyntaf y Gymdeitlias ar Wyl Dewi 
Sant, 1849; pryd y traddodwyd darlithiau ar Sant Dewi a'i 
Amseroedd. Yr Ail, a gynaliwyd drwy i'r holl aelodau 
yn nghyd a lluaws o gyfeillion swpera gyda'u gilydd yn Ystafell 
Gwesdty y Seren. Llywyddid ar yr achlysur gan John 
Catherall, Ysw., Black Lion Hotel, a Cain Parry, Ysw., Cyf- 
xeithiwr; a thraddododd y Cofiadur araith Seis'nig ar yr Iaith 



32 CYMDEITHAS CYMREIGYDD10N Y WYDDGRUG. 

Gymreig, ac adroddodd ddernyn o Farddoniaeth Gymreig er 
mawr ddywenydd i'r gwyddfodolion ; wrth eistedd i lawr 
anerchai Mr. Catherall fel y canlyn; — 

loan Catherall, ein coethri, — Llyw da, 
O'r " Llew Du" eleni ; 
Gwron lien, gar ein lloni, 
Dyma'n llywydd newydd ni. 

Yn y cyfarfod hwn, daethwyd i benderfyniad o roddi Gwobr 
yn Eisteddfod Rhuddlan, am y Farwnad oreu er coffadwriaeth 
am y diweddar Barch. John Blackwell, M.C. ( Alun), un o 
brif feirdd Cymru, yr hwn a anwyd ac a fagwyd yn y Wyddgrug. 
Nid amlder ei haelodau a ddaeth a hyn yn mlaen, na chyfoeth 
yr ychydig, na doniau cawri llenyddol ; ond yn unig trwy ben- 
derfyniad meddwl a chydweithrediad yr ychydig aelodau 
tlodion oedd yn cyfansoddi y Gymdeithas: aethant yn mlaen 
yn benderfynol, gan fyned oddiamgylch i gasglu tanysgrifion 
yn mhlith eu cymydogion haelionus, i ba rai y dymunant gyd- 
nabod yn ddiolchgar am eu caredigrwydd a'u haelioni ar bob 
achlysur. Fel hyn, trwy benderfyniad, cafwyd Marwnad 
Arobryn, yn gof-golofn goffadwriaethol am un o fechgyn 
athrylithgar y Wyddgrug. 

Dymunem gymeryd y cyfle yma i anog ein cydwladwyr yn 
mhob tref a llan drwy'r dywysogaeth, i godi Cymdeithasau 
llenyddol, ac i weithio yn fFyddlon ac egniol, gyda phenderfyn- 
iad y byddant yn sicr o lwyddo, ie, pe na byddai ond dau neu 
dri yn ymuno fel Cymdeithas ; canys fe gafwyd prawfion digonol 
o hyn yn ngweithrediadau Cymdeithas fechan y Wyddgrug, yr 
hon trwy benderfyniad, a gynaliodd ei Thrydydd Cylchwyl 
mewn rhwysg a mawredd, trwy gynal Eisteddfod anrhydeddus, 
na raid iddynt gywilyddio o'i phlegid, gan ddarfod iddi esgor 
ar gyfansoddiadau ysplehydd, addefedig gan feirniaid dysgedig, 
i fod " yn lies i Gymru, ac yn ychwanegiad mawr at geinion 
llenyddiaeth ein gwlad." O ganlyniad, yr ydym yn gallu sicr- 
hau i'n cyfeillion a'n cydwladwyr yn gyffredinol, sydd yn 



HANES YR EISTEDDFOD. 33 

awyddus i godi Cymdeithasau o'r fatb, y gall penderfyniad 
weithredu'n llwyddiannus, byd yn nod yn ngwyneb llawer o 
anfanteision a gwrthwynebiadau. 

Heb ymbelaethu yn mbellach, ni a ddeuwn at 

HANES YR EISTEDDFOD, 

Yr hon a gynaliwyd ar yr un llanerch a'r Eisteddfod yn mha 
un y cadeiriwyd yr anfarwol fardd, Blackwell; ac hefyd fu 
lewyrchus a llwyddianus yn ei dygiadyn mlaen. Dangoswyd 
pob gwarogaetb a pbarcb i'r amgylchiad gan yr oil o drigolion 
y dref ; cauwyd y masnacbdai mwyaf parchus, cbwareuwyd y 
clychau, cbwifiai y banerau yn yr awel deneu, a pbelydrau yr 
buan ysplenydd a dywynent yn siriol ar eu dyblygion; yr heol- 
ydd wedi ei britho a, pbob oedran, a pbawb wedi ymwisgo'n 
drwsiadus, i gadw'r dydd yn ddydd gwyl bynodol ; ffenestri y 
tai wedi eu haddurno a gwynebau " rh'ianod glan Cymru," a'u 
gwenau mwyneiddlan yn ddengar yr olwg, a'u " llygaid byw 
lion" yn pryderus ddysgwyl am gael trem ar yr orymdaitb oedd 
i gymeryd lie. Oddeutu un o'r glocb gwelwyd lluaws yn 
cyrcbu at Farcbnadle y Groes; ymneillduodd y Cymreig- 
yddion a cbyfeillion ereill i'r Ystafell eang uwcb ben y 
Farcbnadle, i drefnu petnau pertbynol i'r cyfarfod. Dylem 
nodi yma fod yr Ystafell wedi ei baddurno yn ddestlus ag 
amryw lysiau, a pbrenau bytbwyrdd, (heb angbofio y " geninen 
las,") yn ngbyd a darluniadau o enwogion a hynodion Cymru, 
gydag euglynion priodol odditanyrit ; ond ni oddef ein terfynau 
i ni gofnodi ond yr ycbydig a ganlyn ; — 

DEON SWIFT. 

Gwr o afiaeth digrifawl, — dawnus oedd 
Ein Deon Swift siriawl; 
Heddyw mae yn haeddu mawl, 
Wr o ddoniau arddunawl ! 

Ebyr Arfon. 



34 HANES YR EISTEDDFOD. 

MODRYB GWEN. 

Modryb Gwen sydd len ddarluniad, — gwelaf 
O'n Gwalia anwylfad ; 
Dolydd a phob mynydd mad, 
Oil egyr ger y llygad. 

Andreas o Fon. 

DIC ABERDARON. 

Ei ddawn aeth i ddwyn ieithoedd, — a'u gerriau 
O gwmwl hen oesoedd; 
Llywiai eiriau llaweroedd, 
Cawr o Leyn — cywirawl oedd. 

Eryr Arfon. 

WELSH COSTUMES. 

Ha ! ddarlun hyfryd, gyfyd adgofion, 

Am rianod a gwen morwynion, 

O wisgoedd cynes— agweddau ceinion, 

Anwyl a mwynaf ganolau meinion ; 

Serchlawn ferched — merched Mon — llawn cariad, 

A dewis eurfad lodesi Arfon. 

Eryr Arfon. 

Yr oedd amryw feirdd a Uenorion o fri yn bresenol, ac yn 
eu mysg y rhai canlynol ; — Eos Powys, Alen, a Bleddyn, o 
Ruthin ; Iorwerth Glan Aled, Rhuvoniawc, a'r Parch. T. B. 
Morris, o Rhyl; Cadwaladr, o Frvmbo ; William Edwards, 
(Gwilym Callestr,) o Ysceifiog; P. Ellis Eyton, Ysw., o Fflint; 
Huw Mawddach, o Fangor; Egryn, Echrysgythrawgollwch, 
Ogai, Andreas o Fon, ac Eryr Arfon, Wyddgrug. 

Am bedwar o'r gloch, ffurfiwyd gorymdaith i gyfarfod y 
Llywydd ; yn mlaenaf, yr oedd Seindorf y Wyddgrug, dan 
arweiniad y Cymro a'n cyd-drefwr parchus, Mr. Henry Seville, 
yr hwn sy'n gerddor nodedig a medrus; yna, y Derwyddon, 
Beirdd, Ofyddion, Aelodau y Gymdeithas Gymreigyddawl, y 
Cymdeithasau Cvfeillgar, Modem Druids, a'r Forresters, 
mewn llawn wisgiad yn eu teyrnaddurnau. Ar ol cyraedd 



HANES YR EISTEDDFOD. 35 

preswylfod y Llywydd, safodd yr orymdaith i'w ddysgwyl 
allan, a derbyniwyd ef gyda bonllefau o groesawiad a llawen- 
ydd. Yna cyehwynwyd i ben Bryn y Beili, i gyhoeddi yr 
Eisteddfod. Erbyn i'r orymdaith gyraedd yno, yr oedd y 
llethrau o gwmpas wedi eu britho gan dyrfaoedd awyddus i 
weled y gorcbwylion yn cael eu dwyn yn mlaen. Darllenwyd 
y Cyhoeddiad arferol, gan Fardd yr Eisteddfod, yr hwn hefyd 
a anerchodd y gynulleidfa fel y canlyn ; — 

Mewn gwawl, gwnawn haeddawl gyhoeddi, — i'r byd, 
Ar ben Bryn y Beili ; 
Eisteddfod wna hynodi — ein tref hen; 
Lawned o awen yw Gwyl ein I>ewi. 

Gelwir ar y Wyddgrugolion, — addfwyn 
I'n Heisteddfod dirion ; 
A thyrfa o heirdd feirddion 
Aeddfed i'r Eisteddfod hon. 

" Gwir yn erbyn y Byd" a'i anwiredd, 

* Calon wrth galon," fo'n nerth i'w goledd; ) 

Eisteddfodau fo'n furiau o fawredd, 

O urddas oleu a hardd eu sylwedd ; — 

Er lleshad yn arllwys hedd — i Walia, 

Golud orlenwa ein gwlad wir lanwedd ! 

Urdd i dir Gwalia, a'i heirdd drigolion, 
Yw camrau gweddus y Cyinreigyddion ; 
Yn noddi addas Gymdeithas doethion, 
A da heb anaf yw eu dybenion, 
O roi lies i'r Cymry Hon, — o wir faeth 
I'r dywysogaeth, o'r dewis seigion ! 

Y Cofiadur hefyd a ddywedai 

Teulu ar deulu sy'n dod, — yn ganoedd, 

I gynal Eisteddfod; '} 

Gwobrir a euilla'r nod, 
Yn ddyfal wrth hen ddefod. 



36 HANES YR EISTEDDFOD. 

Beirddion, Uenorion, Hon eiriau, — gwiriaf 
Gwfv j meddylddrychau, 
Yr ydych, rai gwych, yn gwau, 
Gariadlawn gywir odlau. 

Mor haelionus mae'n gwyr rnawr eleni ,• 
A cheir holl anian a chor y llwyni, 
Is yr haul yn sirioli — yn hygar ; 
Ail wena daiar ar Wyl ein Dewi. 

Eisteddfod i hanfodi 

Ar wyl yn awr, wele ni 

Heddyw'n ei chyhoeddi, — yn ngwydd haul cadr, 

A'i eirian baladr* ar Fryn y Beili. 

Fu addas fryn Ofyddion, — Bryn anwyl, 
Breninoedd a Beirddion ; 
Yn gry' ai o'r fangre hon, 
Daer weddi y Derwyddon. 

Bu y callestr bicellau, — yn gwledda, 
A'r gloywddur gleddyfau, 
Rhwng gelynion gwylltion, gau ; 
Ami oeddynt yr ymladdau ! 

Gardd iraidd i Gerddorion,-j-yw y Bryn, 
Heb un braw i galon ; 
Na saethau, — nid oes weithion — ond hanes 
Am oes y gormes, a brwydr Maesgarmon. 

Llwyr heddwch, ar y llawr heddyw, — welir 
Heb 61 brwydr na dystryw ; 
Lie hynodol lion ydyw, 
I ddewis gwell addysg yw. 

* Kay, beam. 



HANES YR EISTEDDFOD. 37 

Rhoes hon fod i well gwybodaeth, — rhwymir 
Yma y frawdoliaeth ; 
Pob Hid ac erlid a aeth — i'r llynclyn, 
Deuai oes gwed'yn i roi dysgeidiaeth. 

Llenyddiaeth, llawn o heddwch, — a gawsom 
Mawr gysur ac elwch ; 
Nerth awen cynorthwywch ; — ddyngarwyr 
A gwyr o gywreinwyr gwir goronwch. 

Cof erfai a ga'n Cyfarfod, — tra Haul, 
Tra heli a thywod ; 
Tra bo bri i Beili'n bod, — a Chymro 
Cu a'i fryd amo, cofir y diwrnod. 

Andreas o Fon. 

Dilynwyd ef gan Alen, Rhuthyn, yr hwn a draddododd yr 
anerchiad canlynol ; — 

Hyfryd gweled ireiddied arwyddion, 
Ar Alaw a Dyri drwy Walia dirion ; 
Hyfryd clywed am nodded boneddion, 
I iaith swynawl wir ethawl y Brython ; 
Hyfryd fod eilwaitb obaith rhai meibion, 
O hil Barddas, yn nghenedl y Beirddion ; 
Hyfryd hefyd yn y dref hon, — gwel'd gwedd 

oreu agwedd ar y Cymreigion ! 

Ar y gu lanerch gynt bu'r gelynion, 
Yn ymunaw er lluniaw cynllwynion, 

1 ddifa'n hiaith a chleddyfau noethion, 
A difa'n gorenwog dywysogion; 
Wele, yn aros heddyw, lenorion, 

A llu o heirdd rianod a Beirddion, 

A gweddus Gymreigyddion, — wrth well gwaith, 

Noddi y iaith a'i chynyddu weithion. 



38 HANES YR EISTEDDFOD. 

Yn awr heb rithiaw, Hwre ! i'r Brython, 
Eu hiaith a saif fyth ar eithaf safon; 
Er gwaethaf cas gal anas gelynion, 
Er ei diwynaw gan haner dynion, 
Er holl lediaith cas du-laith rhai dylion, 
Er Die Sion Dafydd, a'r holl gybyddion 
Diofal eu hiaith a'u defion, — parhant 
Tra ser dywynant — tra sieryd dynicn ! 

Alen. 

Adroddwyd amryw Englynion byrfyfyr gan Iorwerth Glan 
Aled, Rhuvoniawc, &c. ; a rboddwyd tair Bloedd i ein 
Grasusaf Frenines, Arglwydd Mostyn, P. D. Cooke, Ysw., ac 
i Lywydd a Bardd yr Eisteddfod, &c, &c. 

Chwareuwyd ar y Delyn gan Eos Maldwyn ; a datganwyd 
Penillion gan Meistri John Hughes, Robert Hughes, Samuel 
Hughes, ac Echrysgythrawgollwch. 

Wedi ail ffurfio yn orymdaith, dychwelwyd i'r Ystafell, — ac 
ar ganiad yr udgorn, cymerodd y Llywydd y Gadair, yn nghanol 
bonllefau o gymeradwyaeth gan yr holl gynulleidfa; — ar ol 
cael dystawrwydd, anerchodd y gynulleidfa niewn araith lawn 
o synwyr a hyawdledd : drwg genym na oddef ein gofod i ni 
ond rhoddi y brasluniad canlynol o honi ; — 

Foneddigesau a Boneddigion, 

Drwg genyf na buasech wedi ethol un 
mwy cymwys na mi i lywyddu cyfarfod mor luosog ac 
anrhydeddus; ond ar yr un pryd, yr wyf yn llawenychu 
yn fawr wrth weled y fath dyrfa barchus yn bresenol. Yr 
wyf yn cofio oddeutu 28 mlynedd yn ol, gyfarfod cyffelyb, 
yn yr un llanerch a'r cyfarfod hwn ; ar ba achlysur, yr oedd 
Barwn teilwng (yn awr Arglwydd Mostyn), yn llywyddu. Yn 
yr Eisteddfod fythgofiawl hono, yr oedd yr anfarwol Blackwell 
yn bwrlymu hyawdledd, nes trydanu y gynulleidfa ; a phwy a 
wyr na all y Wyddgrug eto ddwyn Blackwell arall? (Cym- 
eradwyaeth.) 

Nid gwaith y dyn llwfr a diysbrvd, ydyw enill y Gadair 



HANES YR EISTEDDFOD, 39 

Farddol,— mae yn gofyn penderfyniad a dyfalbarhad, yn gystal 
a gwybodaeth a dawn awenyddol. Drwy egni a Uafur y cyfod- 
odd Blackwell o sefyllfa isel a disylw, — i fod yn Offeiriad 
parchus, ac yn Fardd penigamp. Bydded i'r Eisteddfod hon 
fod yn foddion i ddwyn allan ddoniau cynhenid y Cymry, — er 
dangos y gall y Cymry ragori mewn llenyddiaeth, pan y cant 
fantais i wneud hyny ; ac nad ydynt ar ol eu cymydogion y 
Saeson, ond yn unig mewn manteision. 

Y mae y lie hwn yn hynod ar ddalenau hanesyddiaeth, — ar 
un ochr y mae Maes Garmon, — a hynodir am ei buddugol- 
iaeth heb golli gwaed, pan y bu i Dduw y Nefoedd, gyfryngu 
yn wyrthiol, er achub y Cristionogion rhag creulondeb eu 
gelynion Paganaidd. 

Yn agos i'r dref y mae Y TNvr, yn mha un y crogodd yr 
anorchfygol Kheinallt, Faer Caerlleon ; ond y mae y rhod yn 
awr wedi troi,- — croesawid Maer Caerlleon yma yn awr, a gwell 
genym fyddai ei weled yn ei euraddurnau swyddawl, nag mewn 
cadwyni heiyrn fel carcharor; a derbyniai yr hen groesaw 
Cymreig, Bara a Chaws a Chwrw. (Cymoradwyaeth.) 

Os edrychwn mewn cyfeiriad arall, gwelwn y Colomendy, 
Moelygaer, Maesydref, MaesceDin, lleoedd i ba rai y mae 
rhyfeloedd gwaedlyd wedi rhoddi lie mewn hanesyddiaeth. 
Ond yn awr, dan deyrnasiad heddychol ein Grasusaf Victoria, 
wele ni, yn rhan arbenig o'r deyrnas a'r genedl alluocaf a fedd 
y ddaear ; ac nid ofnwn yr un gelyn, pa mor gryf a chyfrwys 
bynag y gall fod. Er hyny, boed i ni gadw ein hiaith a ein 
defion, — o herwydd y maent yn ein tueddu at efelychiad can- 
moladwy. " Oes y Byd i'r Iaith Gymraeg." (Clywch.) Y 
mae cenedloedd ereill, mawr mewn hanesyddiaeth, ac enwog 
yn y gwyddorion a'r celfyddydau, wedi eu hysgubo ymaith 
oddiar wyneb y ddaiar, a'u hieithoedd naill ai wedi marw neu 
wedi eu hanghofio; ond y mae ein hiaith odidog ni eto yn 
llwyddo, ac yn gyfrwng trosglwyddiad gwybodaeth i filoedd on 
cydwladwyr. Gobeithir y bydd y cyfarfod hwn yn achles i 
lenyddiaeth Gymreig, drwy dynu allan dalentau ymgeiswyr a 
gant ar ol hyn eu mawrhau gan oesoedd dyfodol. 



40 HANES YR EISTEDDFOD. 

Dymunaf, eilwaith, ddatgan fy ngofid na fuasai un mwy 
cymwys yn y Gadair hou, — Arglwydd neu Farwn, fel o'r 
blaen; eto ni ildiaf i un Barwn neu Arglwydd yn fy 
serchogrwydd at fy ngwlad, na fy nghariad cynes at " Gymru, 
Cymro, a Chymraeg" (Bonllefau o orfoledd.) 

Yna Bardd y Gymdeithas a wahoddodd y Beirdd gwyddfodol 
i anerch yr Eisteddfod a'r Llywydd. Atebodd, Eos Powys, 
Rhydderch o Fon, loan Alun, Andreas o Fon, &c, i'r alwad, 
— anerchion pa rai oeddynt fel y canlyn ; — • 

Coded, adfywied fy awen, — unwaith, 
I anercn yn llawen ; 
Goreu llwydd, feirdd, a gwyr lien, 
Hyf agwedd heb genfigen. 

Ys da oedd i fyd Eisteddfodau, — bri, 
A braint y cynoesau; 
Gwnawn trwy lwydd, fwy rhwydd fawrhau, — iaith wiwdeg 
Y fwyn Omereg, o fewn y muriau ! 

Iaith Gomer, lwythog eman, — anwylaidd, 
Gynalier drwy'r oesau ; 
Beirdd anwyl, wiwber ddoniau, 
Eu mawl o hyd fo'n amlhau. 

Beirdd De* a Gwynedd, ebrwydded i ganu, 
Fo'n dorf hynawsaidd, beb dwrf yn nesu, 
Fawl yma yn go'edd, fel y mae'n gweddu, 
Fy awen anwyl, — fo yn enynu 
Wych afiaetb gyd-ddercbafu, — mawl i'n Pen, 
Hyf weision addien — efe sy'n haeddu. 

Eos Powys. 

Dyma'r dydd a rydd arwyddion, — o sel, 
Lwys waith Cymreigyddion; 
Dros iaith fad, ein gwlad deg Ion, 
Ddisothach, addas weithion. 



HANES YR EISTEDDFOD. 41 

Cadw'r wyl anwyl union, — fwyn haeddawl, 
Fo'n addas ddybenion ; 
Gyhoeddus Gymreigyddion, 
Yn dorf fad yn y dref hon. 

Gwyl Dewi mewn gwlad awen, — gain nylon, 
Gwnawn helaeth wledd lawen ; 
O dda hybarch, wiw ddyben, 
Ar goedd yn y Wyddgrug wen ! 

John Pbice, (loan Alun.) 

Chwi Gymreigyddion mwynion, mad, 

Sy'n perchen gwlad eich tadau, 
O ! boed i chwi bob nefol rad, 

raniad yr awenau ; 
Nes synu mil a seiniau man, 

Hael anian eich telynau. 

Boed cof am eich Heisteddfod fawr, 

Yn glodfawr trwy y gwledydd, 
Tra byddo Haul ar Gymru fad, 

A'i d'wniad ar adenydd : — 
Eich clod adseinir trwy bob nant, 

Ar odiaeth dant y Prydydd. 

Y Delyn fwyn, adseiniau lion 

A geir o'i thynion danau ; 
Ei hadlais nefawl swynawl sy' 

Yn denu fy serchiadau : 
A pharodd imi lawer tro, 

Anghofio fy nhrallodau ! 

Tra byddo Haul yn euro bryn, 

Ac Alun yn dolenu, 
Tra rhywiog wen yr awen rydd, 

A blodau'r dydd yn tyfu ; 
Boed ini byth, er dim a fo, 

1 bleidio Iaith y Cymry. 

(Rhtddebch o Fok.) 



42 HANES YR EISTEDDFOD. 

Y gweddus Gymreigyddion, hyfrydlon wyr o fri, 
Eich anerch drwy serch unawl yn fwynawl a wnaf fi ; 
Fy anwyl frodyr enwog, mae'n serchog genyf son, 
Am danoch mewn modd dawnus, a mi yn Ynys Mon :"" 
Mae pryder aethus weithion yngwraidd fy nghalon I, 
Wrth feddwl im, efallai, gynt chwareu gyda chwi, 
Pan oeddwn yna'n ieuanc, lion hoglanc yn llawn hedd* 
Heb bla na chur i'm blino, na dim yn gwywo'm gwedd, 
Er imi gael fy magu ger Haw y Wyddgrug wych,* 
Och ! yma'r wyf yn germain gan ochain dan drwm nych : 
Bum gynt yn heinif hynod fel pawb o'm cyfoed cu, 
Nid ydoedd neb cyflymach nam llonach mewn un llu; 
Ond Ah ! 'r wy'ri awr yn nychlyd,f am bywyd imi'n boen 7 
Yn wylo dan fy ngwaeledd, heb hedd nac unrhyw hoen. 

Do, do, bum inau yna, mewn lie di nam a lion, 

Yn rhodio lawer adeg heb gur na breg i'm bron, 

Ond yma heddyw'r ydwyf dan glwyf yn mhell o'm gwlad, 

Mewn tlodi£ a gwaradwydd ;— -annedwydd yw fy nad ; 

Er hyn rhaid i'm foddloni i drefn fy Rhi a'm rhoes, 

I oddef poen a blinder drwy lawer, lawer loes. 

Gwnewch chwi eich rhan mewn rhinwedd, wyr doethaidd 

ar eich taith, 
Yn helaeth i freinioli, neu goethi'n henwog Iaith, 
Mi geisiaf finau gysur yn Awdur mawr ein hedd, 
Gan ymbartoi yn eorth i fyn'd drwy borth y bedd. 
Mawrth 6ed, 1851. Babdd du Mon. 

* Lie genedigol yr Awdwr, yw Tyddyn yn Mynydd-Coed-y-Fflint, a 
elwir, Tros-y-Mynydd. 

•f Y mae efe wedi llwyr golli ei iechyd er ys tair blynedd, ac y mae 
heb gerdded cam, gan fethiantwch, er's deunaw mis, 

t Nid oes ganddo ond trugaredd Beirdd, Llenyddion ; a Boneddigion., 
2.1 ei gynal ef a'i deulu. 



HANES YR EISTEDDFOD. 43 



I'R LLYWYDD. 

E gaed dewrwych G adeirydd,— un parod, 
Cain Parry ddieilfydd ; 
Ei ran ddaeth, ar nyn o ddydd, 
JDyn llawen, fod yn Llywydd. 

Eos Powys. 

<*wr rhywiog a gar awen,-— yw ein pur 
Gain Parry oraddien ; 
C adeirydd, Llywydd llawen, 
Sy'n wr byw, synwyr i'w ben, 

Andreas,, 

Awen rho fawl i'n Llywydd, — Cain Parry , 
Cun purawl pob Prydydd ; 
Ei enw gan awenydd 
Pereiddiol, anfarwol, fydd \ 

I. €r. ALED. 

Acenau puraidd Cain ParrL— y sydd 
A'u swyn i'n liadloni \ 
Araul fron, gwelir ei fri, 
Ein gwron sy'n rhagori. 

T B. M cuius* 

Cain enw, cain ei anian,— -yw'n Cain lyw, 
Cain lewyrch, cain amcan ; 
Cain Foneddwr, gwladwr glan, 
Cain Parrj'n Canupe eirian. 



Cun purol, yw Cain Parri,-— i Farddas, 
Gyfurddyd eleni ; — 
A'i enaid sydd i'n lloni, 
I'w enw'n wych, canwn ni. 



Alen, 



Cadwa^adr* 



44 HANES YR EISTEDDFOD. 

Parri Ian glod, perl ein gwledydd, — ydyw 
Ein godidog Lywydd ; 
Rhinweddawl, eirian noddydd 
Gwiw — yr Iaith Omeraeg rydd. 

Prif ei oes yw Parri o fawl, — gorhoff 
Wladgarwr dewisawl; 
Rhaid addef— anrhydeddawl 
Yw i'r swydd glodforus hawl. 

Ioan Alun. 

Parry enwog, pur ei anian, — Llywydd 
Galluog ei amcan; 
Gadeirydd o glodydd glan, 
A Haw araul — Llyw eirian. 

ECHEYSGYTHRAWGOLLWCH. 

Parry Ian, perl awenydd — a ddyrcha 
Yn ardderchog Lywydd ; 
Gwr o ddawn goreu ei ddydd, 
Geir ini yn garenydd. 

Mawr ei fraint, Cymro o fri, — a, mawr glod, 
Cymro glan yw Parri ; 
I hwn boed hedd yw'n gweddi, 
Llwydd y Nef i'n Llywydd ni ! 

Eryr Arfon. 

Datganwyd y Ganig ganlynol, yn fedrus a swynawl, gan y 
Cor, dan arweiniad Mr. John Jones. 

Wele, dyma hen Wyl Dewi, 
Anwyl gwmni i'w gofio gawn ; 
O frodorion Wyddgrug dirion, 
Cymrodorion, Noddwyr dawn : 
Pe fydd yma wir Ofyddion, 
A Phrydyddion eithaf ffraeth ; 
Duwinyddion a Cherddorion, 
A Llenyddion yn llawn maeth. 

E. Powell. 



HANES YR EISTEDDFOD. 45 

Yn ganlynol, cyfododd Bardd yr Eisteddfod, ac anernhodd 
y gwyddfodolion yn y wedd a ganlyn ; — 

Mr. Llywydd, Foneddigesau, a Boneddigion, 

Y mae yn peri siriolder a llawenydd i fy 
meddwl, fy mod yn cael y fraint a'r anrhydedd o gyfarch cyn- 
ulleidfa mor luosog a pharchus ; a hyny ar achlysur dyddorol 
neilldaol i mi, sef Cylchwyl y Cymreigyddion. Y mae Cym- 
reigyddion y Wyddgrug wedi bod yn llafurio yn y dref, er ys 
dros dair blynedd ; ac er bod eu gweithrediadau yn ddystaw, 
nid ydynt aneffeithiol : ac os oes rhywun yn barod i wadu eu 
dylanwad, gelwir sylw y cyfryw at y Gylchwyl anrhydeddus 
hon. Addefir fod yn rhaid cael pren da i ddwyn ffnvyth da ; 
ac y mae yr un mor ddiamheuol fod rhaid cael Cymdeithas 
weithgar a rhagorol i roddi bod i Gylchwyl mor odidog. 

Yr oedd sefydlu Cymdeithas Gymreigyddol yn y Wyddgrug, 
ar oror gwlad y Sais, yn gofyn mwy o lafur, o egni, a phender- 
fyniad, na ffurfio Cymdeithas o 5 r fath rhwng creigiau Eryri, 
gan fod rhifedi mor fawr o'n cyd-drefwyr yn hollol anwybodus 
o'r laith Gymreig. Ond y mae y Gymdeithas hon wedi 
derbyn cefnogaeth helaeth er ei chychwyniad, er nad yn agos 
i yr hyn a haedda. 

Y mae yn warth i Gymru hen, fod cynifer o gymdeithasau 
llenyddol yn dihoeni o eisiau cefnogaeth; o herwydd y maent 
wedi bod o annrhaethol fendith i Lenyddiaeth Cymru, ac felly 
y maent yn hawlio cefnogaeth pob un a garo lwyddiant Cymru, 
Cymro, a Chymraeg. Y maent yn gloywi doniau cynwynol, 
ac yn helaethu gwybodaeth yr aelodau ; ac os yw gwybod- 
aeth yn werthfawr, y mae y Cymdeithasau hyn yn teilyngu 
cefnogaeth. 

Prif ogoniant dyn yw ei wybodaeth. Heb hwn ni byddai 
ond megis anifail, nag addolwr gwaith ei Greawdwr, ond megis 
yr anifail a ddyfethir. Dyna sydd yn gosod argraff uchel ar 
y dyn, ac ar unwaith yn ei dderchafu yn frenin ar holl anifeil- 



46 HANES YR EISTEDDFOD. 

3 aid y rnaes ; yn arglwydd ar holl freninoedd y goedwig, ac yn 
deyrn ar holl ehediaid y nefoedd. 

Y mae dyn drwy ei wybodaeth yn gallu mesur a phwyso 
planedau y nefoedd — ffurfio syllddrychau, drwy ba rai, y gall 
dremio ar y bydoedd aneirif sydd yn chwyldroi yn yr eangder- 
au diderfyn, — treiddio i lawr i briddellau y ddaiar, a chodi 
oddiyno fwnau at ei wasanaeth ; a'i feddwl a'i dysga pa fodd i 
waeud ffwrneisiau er toddi y telidau a'u coethi oddiwrth bob 
anmhuredd. Fel yna, gwelir, pa mor gryf a tbreiddgar ydyw 
meddwl dyn ; a gwelwn hefyd yr angenrbeidrwydd o'i ddiwallu 
a gwybodaeth. Y mae y dyn diwybodaeth fel gwagnod yn y 
Greadigaeth, — nis gall fod o ddifyrwch iddo ei bun, — o les i'w 
gyd-ddynion, nag mewn un modd ateb dyben ei gread. Y 
dyn ni feddylia, ni ddaw byth yn ddyn gwybodus ; a'r dyn ni 
astudia, a a trwy y byd beb fwynhau trysorau euraidd cloddfa 
gwybodaeth. Gwybodaeth sydd werthfawrocach nag aur 
coeth o Ophir, ie, na holl aur y ddaiar, ac na holl berlau'r 
byd. Dyma dduwies y ddaiar, a mammaeth dyner pob mwyniant 
a hyfrydwch. K-hagori mewn gwybodaeth sydd nod anrhyd- 
eddus i'w gyraedd, a choron euraidd, gwerth rhoddi yr holl 
fryd arni er ei henill. Ie, dyma sydd wedi cyfodi dynion yn 
wrthddrychau o addoliad bron, i drigolion y bydysawd;— bydd 
enw Syr Isaac Newton, mewn cof yn barchus, tra bo mwg yn 
esgyn, a'r gareg yn disgyn. Bydd enw Herschell yn cael ei 
gofnodi gydag urddas a mawredd, tra bo ser yn y nefoedd, a 
dynion i'w gweled. Bydd enw y Doethawr Puw yn anwyl gan 
bob Cymro, tra parhao Cymru, Cymro, a Chymraeg. Ac am 
Oronwy o F6n, diddadl y bydd ei enw yn glodforedig, a'i 
weithiau mewn bri hyd y dydd 

"Y bydd Mon a'i thirionwch, 

" O wres fflam yn eirias fflwch ; 

"A'i thorog wythi arian, 

" A'i phlwm a'i dur yn fflam dan !" 
Gan fod gwybodaeth mor ddymunol a gwerthfawr, y mae yn 
rhaid fod yr hyn a duedda i wasgaru gwybodaeth yr un mor 



HANES YR EISTEDDFOD. 47 

fuddiol a demyddiol. Ac yn awr, am ychydig iawn o amser, 
cawn sylwi ar addasrwydd sefydliad o fath Cymdeithas y 
Cymreigyddion er cyfranu gwybodaeth. Y prif foddion yw, trwy 
Ddarlithoedd ; ac y mae i'r dull hwn ei ragoriaethau. Y mae 
yn bur darawiadol. Gall yr areithiwr ymaflyd yn y sylw pan 
y methai llyfr a gwneud hyny. Y mae y llais, — y pwysleisiad, 
" — y s g°gi a( l J r areithiwr, yn tynu y sylw, — yn cymeryd medd- 
iant o'r meddwl, ac yn peri i'r gwrandawwyr wrando yn astud. 
Ac hefyd, dylid cofio fod canoedd o drigolion em hanwyl 
wlad, na fedrant air ar lyfr, ac er mwyn y cyfryw, dylid rhoddi 
Darlithoedd mor ami ag y byddo modd. Oes, y mae degau o 
anwylfeib gwyllt Walia, a rhianod glan Cymru, a fyddent farw 
o eisian gwybodaeth, oni bai fod pregethu ac areithio. Da 
fuasai genym fanylu ar hyn, ond ni chaniata amser, am hyny 
prysurwn yn mlaen. 

Dull arall o gyfranu gwybodaeth yw, trwy rydd ymddiddan 
ar destun dewisedig. Yn dra chyffredin, cymer hyn le ar ol y 
Ddarlith, modd y gallo pob un holi yr areithiwr os bydd rhyw 
beth annealladwy yn ei Ddarlith ; a gall yntau roddi eglurhad 
pellach ar ei feddwl. Hefyd, gall y mwyaf gwyl a llednais 
adrodd ei feddwl yn rhydd, ac felly ddod yn areithiwr. Ac y 
mae y rhyddymddiddan a gymer le yn y Cymdeithasau Cym- 
reigyddol wedi bod o annrhaethol les i fechgyn athrylithgar 
Cymru, drwy eu dysgu i draddodi eu meddwl yn rhydd a 
difloesgni. 

Fel y crybwyllwyd yn y dechreu, nid ydyw Cymdeithas 
Cymgreigyddion y Wyddgrug, wedi bod yn segur, — y mae ei 
chyfarfodydd wedi cael eu cynal yn rheolaidd, — traddodwvd 
Darlithoedd ar wahanol bynciau gwybodaeth fuddiol — darllenir 
Barddoniaeth, — a datcenir Cerddi gwladgarol, — ac ymdrechir 
yn mhob modd cyraeddadwy, oleuo ein hoes a'n cenedl. 
Dyma y Gymdeithas a fynodd godi coffadwriaeth Blackwell, — 
y gwron barddol a gadeiriwyd yn y fan y cynelir y cyfarfod 
hwn, ac aroddodd Wobr yn Eisteddfod Freninol Rhuddlan, am 
y Farwnad oreu iddo. Y mae ei hymdrechion o lesoli Cymru 



48 HANES YR EISTEDDFOD. 

i'w gweled yn y Gylchwyl yma heno ; a dyma y Gymdeithas 
y gwahoddir trigolion y Wyddgrug i ddyfod yn aelodau o honi. 
Y mae prif Foneddwyr* em hardal yn ei noddi. 

Yn awr, y mae i chwi feib Callestr i ddangos eich gwladgar- 
wch, — a'ch cariad at Iaith eich tadau. A ddymunech chwi 
weled bechgyn y Wyddgrug yn colli eu Hiaith, ac yn dirywio 
i gyflwr barbaraidd gwyr clawdd Offa ? A ddymunech chwi 
weled llediaith fursenaidd Penarlag, yn cymeryd lie yr hen 
Gymraeg groew a soniarus ? A ddymunech chwi weled yr 
Iaith a orfywiodd fil o frwydrau, yn marw mewn amser hedd- 
wch ? Na, na, Iaith odidog, bydd fyw byth I Er yr holl 
ymosodiadau a wnaed ami, gan Saeson geiynol, a Chymry di- 
synwyr, yn fyw y bu, yn fyw y mae, ac yn fyw y bydd. 

Y mae ynddi ei hunan yn deilwng o gefnogaeth, o ran ei 
nerth, ei thlysni, a'i hystwythder. Ie, meddaf, 

Iaith ber yw iaith y Brytbon, — a seinia 
Yn swynawl i'w meibion ; 
Yn iaith deg — iaith a digon 
O araeth hardd, yw'r iaith hon. 

Iaith felus, iaith a folir, — iaith Gomer, 
Iaith gymwys leferir ; 
Nid iaith y gau, ond iaith gwir, 
Iaith gadarn — iaith a gedwir 1 

Iaith loew, iaith groew, ac iaith gref, — iaith enaid, 

Iaith anwyl ein cartref ; 

Ein iaith ni yw iaith y Nef, 

Iaith y Gan yn mharth Gwiwnef ! 
i 

Prif ddyben ein Gymdeithas yw cadw ein Iaitb, a gwasgaru 

gwybodaeth, — a hyderir y llwydda yn ei hymdrechion clodwiw, 

i anfon yr ellyll anwybodaeth o gyffiniau Callestr, i wasgaru 

pelydron llachar gwybodaeth drwy yr holl fro. fel y gellir 

* Gwel y Daflen yn nechreu y llyfr. 



HANES YR EISTEDDFOD. 49 

dywedyd am bob un o fecbgyn yr ardal, fel y dywedodd 
Goronwy Owain am Lewis Morris ; — 

" Mesurai, gwyddai bob agweddion, 

" Llun daear ogylch, Uanw dwr eigion, 

" Amgylchoedd moroedd mawrion, — a'u cymlawdd, 

" lawn y dangbosawdd, nid angbyson." 

A dysgwyliaf y ceir yn yr Eisteddfod hon gyfansoddiadau a 
anfarwolant eu Hawdwyr, fel ag y caed yn yr Eisteddfod o'r 
blaen, pan y cadeiriwyd Blackwell ; — ie, fod yma weitbion yn 
cynwys meddylddrychau mor addurnol, fel ag i wneud i Iwch 
Blackwell gynbyrfu yn ei fedd ! 

Ar ol i dwrf y dyrfayn amlygu eu cymeradwyaeth o syniad- 
au gwladgar y Bardd dawelu, canwyd y Ganig ganlynol gan 
y Cor. 

Y DELYN. 

Hoff Elen dyg dy Delyn fwyn, 

I'n lloni gyda'i lief; 
las hiraeth i fy mryd mae'n ddwyn, 

Am odlau maws y Nef. 

A pban yw tanau bon mor gu, 

Yn Ueisio ger fy Haw ; 
Gofidion dwys y Gauaf du, 

Yn siriol giliant draw. 

Ac felly pan ddel Gauaf oes, 

Llais rbinwedd lwys mewn bedd ; 
A bair fy enaid yn ddi loes, 

I wenu ar y bedd. 

RHANIAD Y GWOBRWYON. 

Darllenwyd Beirniadaetb Nicander, ar y Traetbodau ar 
Ddefnyddioldeb Glo. Cafwyd mai u Llywelyn" oedd y goreu, 
a " Wil r Hen Dy," yn ail. 



50 HANES YR EISTEDDFOD. 

Y Parch. T. B. Morris, Rhyl, a atehodd i'r ffugenw 
<( Llywelyn," — yr hwn a addurnwyd kg Ysnoden, fel arwydd o'i 
fuddugoliaeth, ac a dderbyniodd y Wobr, ar ba achlysur y 
dywedodd, Y Bardd, — 

I Morris y daeth mawredd, — o'i allu 
Enillodd anrhydedd; 
Eled ei fawr glodforedd; 
A'i enw'n fwy o hyn i'w fedd. 

E. Arfon. 

Mr. Edward Jones, Rhydgaled, Wyddgrug, a atebodd i'r 
enw " Wil 'r Hen Dy ;" — ac ar auogaeth y Beirniad dysgedig, 
cyhoeddir ei draethawd o fewn y Gyfrol hon. 

Datganodd y Cor y Ganig ganlynol ; — 

WI ! SIRIOL WAWR. 

(Efelychiad o " Hail Smiling Morn") 

Wi ! siriol Wawr, oreura'r bryniau heirdd, 
A'i bysedd cain, a egyr ddorau 'r dydd ; 
Dadlenu gwyneb llonawl anian wna, 
O flaen pa un y gwyll yn oleu drydd ! 

E. Aefon. 

Darllenwyd Beirniadaeth Nicander, ar y Traethodau ar 
Bryn y Beili. Y goreu ydoedd " Llais o'r Bryn ;" i ba enw 
yr atebodd Mr. J. H. Jones, Wyddgrug ; — yr hwn a dderbyn- 
iodd y Wobr. 

Chwareuodd Eos Maldwyn, Unon ar y Delyn, gydag am- 



Yn nesaf, darllenwyd Beirniadaeth Caledfryn, ar Destun y 
Gadair ; — pan y canfyddwyd fod Pryddest " Rheinallt ap 
Gruffydd," yn teilyngu i'w Hawdwr y fraint arbenig o'i gadeirio. 
Galwyd ar " Rheinallt ap Gruffydd" i amlygu ei hun, os oedd 
yn wyddfodol; yr hyn wnaeth, yn mherson Iorwerth Glan 



HANES YR EISTEDDFOD. 51 

Aled: — yr hwn a dderbyniwyd -gyda tharanau o gymeradwy- 
aeth ; — a dy wedai Y Bardd, — 

Arweiniwch i'r Gadair yna, — Brif-fardd, 
A iawn brofwyd yma ; 
Yn wir fardd, gadeirfardd da— mae'n gynllun, 
Ei ddawn, ag eilun i feirddion Gwalia ! 

E. Arfon. 

Yn ganlynol, arweiniwyd ef i'r Gadair gan Alen, Andreas o 
Fon, ac Eryr Arfon, ac a hwy oil yn Feirdd. wrth Fraint a 
Defawd; ac addurnwyd ef a'r Tlws, gan Miss Margaret 
Williams, yr hon sydd enedigol o'r Twr. Pan eisteddodd y 
Bardd anrhydeddus yn y Gadair Farddol, cyfododd yr holl gyn- 
ulleidfa ar eu traed, i fanllef eu llawenydd, — yr hyn oedd 
arddangosiad cywir o'r parch a'r cariad a fynwesa y werin tuag 
ato. Ar ol cael tawelwch, — llon-gyfarchwyd ef gan y Beirdd- 
ion yn y wedd hon, — 

Urddiad Beirdd, ydyw eu bod — yn cydiaw 
Mewn Cadair Eisteddfod; 
I'w waith glan, caiff Iorwerth glod — a'i fawrhau, 
Yn glau, drwy oesau ein daiar isod I 

E. Arfon. 
Mae Iorwerth yn werth yn wir, — i'w godi 
I'r Gadair fel gwelir ; 
Ei orchest waith a berchir, 
Tra Aled hen yn treulio tir. 

Alen. 

Aled, y Bardd dihalog, — a godwyd 
I Gadair ardderchog; 
Ac ef yn Ian a gan fel gog, 
Ydyw, mae'n fardd godidog ! 



Awen Aled, un wiwlan, 
Bur i gyd, a bia 'r gan ; 
Rhown wobr Cerdd Arobryn, 
O loew-aur da i law'r dyn. 



Rhuvoniawc. 



Andreas. 



52 HANES YR EISTEDDFOD. 

Glan Aled, galon olati, 
Un mor ddoeth a nemawr ddau : 
Lluniodd dda waith i'n lloni, 
Y tirion wr, i'n Twr ni. 



GWILYM CALLESTR. 

Geiriau teg ar " Y Twr" — yn dda canodd, 
Ein ceinwych Bencampwr; 
Glan Aled, gwiwlan eiliwr, 

Heb roch, saif yn barchus wr ! 

Eos Powys. 

Ar daer ddymuniad y gynulleidfa, darllenodd yr Awdwr 
ddarnau o'r Bryddest ; ac yr oedd y Cor yn datganu y darnau 
hyny o honi ag oedd yn addas i'r perwyl. Yr oedd y desgrif- 
iadau barddonol o echryslondeb ymddygiadau Rheinallt, yn 
tynu y deigryn o lygaid y gwrandawwyr, er nad allem lai na'i 
edmygu, tra yr oedd y Bardd yn dangos ei sefydlogrwydd a'i 
gallineb. Yr oedd pawb yn edrych ar y darllenydd, ac megis 
yn dysgwyl am y geiriau, fel yr oeddynt yn rhedeg mor rwydd 
dros ei wefusau. Daliodd sylw y gynulleidfa yn hoeliedig 
wrtho hyd y diwedd ; pan yr amlygodd y dorf eu cymeradwy- 
aeth, drwy roddi tair bloedd, nes oedd y muriau yn adseinio ; 
a dywedai, Y Bardd ; — 

Anfarwol Iorwerth ! mae dy brydferthion, 
Oil yn flodau, rhosynau per swynion ; 
Ac awen loewaidd, a gwin alawon, 
A geir heb ballu — yn dy grebw.yllion : 
Enaid y gan yn dy geinion, — a gaf ; 
Araf addolaf dy aur feddylion ! 

E. Arfon. 

Mawr y gair o'r mor i Gaerwys, — a gaiff, 
A'i gofifa tros Bowys ; 
Bryn Iorcyn a bro Nercwys, 
A thrwy Wynedd loewedd lwys. 

Gwiiym Callestr. 



HANES YR EISTEDDFOD. 53 

Yna galwyd ar P. Ellis Eyton, Ysw., Fflint, i gyfarch y 
Cyfarfod, yr hyn a wnaeth yn rymus a hyawdl, yn Saesoneg, 
vn nghanol cymeradwyaeth y gynulleidfa; a darllenodd 
Bryddest Saesonig ar " Y Twr" yr hon a welir yn y gyfrol hon. 
Darllenodd y Cofiadur, Feirniadaeth Caledfryn, ar y Cerddi 
i'r " Hen Lane." " Glewlwyd Gafaelfawr," a fernid yn oreu. 
Gan nad oedd neb yn ateb i'r enw, torwyd y sel, a chafwyd mai 
Macwy Mon, oedd yr awdwr. Addurnwyd Huw Mawddach 
a'r Ysnoden, yn ei le. 

Chwareuai Eos Maldwyn, Unon ar y Delyn ; ac yna dar- 
llenwyd y Feirniadaeth. ar yr Englynion" Beddargraff Wilson." 
Bernid "Reynolds,'' yn oreu, a "Zucareili," yn ail oreu. Ni at- 
ebodd neb i'r enwau, — ond yn mhen ychydig ddyddiau, cafwyd 
ailan mai loan Madawg, oedd awdwr y rhai a arwyddwyd 
Reynolds, a Zucareili. Darllenwyd yr englynion gan Fardd 
y Gymdeithas ; pa rai sydd yn argraffedig yn y llyfr hwn. 

" Coffadwriaeth Dewi Sant," oedd y Wobr nesaf a ddyfarn- 
wyd. Bernid " Brysiawg," ac " Efrydydd," yn gyfartal deilwng, 
ac felly, rhanwyd y Wobr. Atebai Mr. Eyan Owen (Alen), 
Rhuthyn, i'r enw Brysiawg ; a chafwyd mai Mr. Ellis Roberts 
(Ellis Wyn o Wyrfai), oedd awdwr y Cywydd, a arwyddwyd 
Efrydydd. 

Yn ganlynol i gynygiad o Wobr, am yr Englyn goreu i'r 
Llywydd, derbyniwyd amryw; a beirniadodd y Cofiadur a 
Bardd yr Eisteddfod arnynt. Hysbysai yr olaf, fod wyth o 
englynion wedi eu derbyn, tri o ba rai oeddynt yn berffaith 
annheilwng o'r enw, ac felly, fod yr ornest yn hollol rhwng y 
pump ereill; sef, Dafydd, Taliesin, Rhywbeth, Callestryn, ac 
Ap Ceridwen, ac mai yr olaf oedd yn teilyngu'r Wobr. Pan 
alwyd arno i amlygu ei hun o flaen yr orsedd, ymddangosodd 
Iorwerth Glan Aled, yr hwn a ddarllenodd ei Englyn fel hyn ; 

Ein Llywydd, pwy mwy llawen ? — ein peraidd 
Cain Parry ddisgy wen ; 
Ni wywa plant yr awen 
Hylawn byth, os deil e'n ben. 

Ap Cebibw^x. 



54 HANES YR EISTEDDFOD. 

Y Wobr nesaf, ydoedd i'r Datgeiniad goreu gydar Tanau. 
Nid oedd ond dau o ymgeiswyr am y Wobr hon, sef, Joseph 
Williams (Jo yr lien geffyl), Bagillt, ac Edward Jones, Rhos- 
esmor; y ddau o Sir Fflint. Y Beirniaid oeddynt Meistri 
Joseph Jones, William Hoskins, a Rhuroniawc. Traddodai 
Rhuvoniawc y Feirniadaeth fel y canlyn ; — 

Nid yw y gelfyddyd o ddatganu mor hawdd i'w chyflawni 
ag y dychymygir yn gyffredin ; y mae yn angenrheidiol i 
D datgeiniad cywir a medrus, fod yn hyddysg yn y Pedwar- 
mesur-ar-hngain Cerdd Dafawd; yn fanylaidd yn ei ddisgyn- 
iadau, a'i doriadau; yn gampus yn y cyfnewidiadau, ac yn 
glustfeiniog, a rheolaidd, i ddilyn yr amryfal Donau dyrus a 
arferir gan y Telynor. 

Mewn rhai ymdrechion o'r fath hyn, teimla y Beirniaid beth 
petrusder i benderfynu rhwng y goreuon; ond yn yr ymdrech 
hon, y mae y Beirniaid oil yn unfrydol, heb y radd leiaf o 
anhawsder na phetrusder, yn dyfarnu y brif Wobr i Mr. Joseph 
Williams, yr hwn a ganodd yn odidog ragorol, yn rheolaidd a 
champus; ac a enillodd y redegfa yn llwyddianus ar gefn ei 
hen geffyl. (Mawr chwerthin.) 

Hefyd, yr ydym yn unfryd, unllais, yn barnu fod Mr. Edward 
Jones, yn deilwng o'r ail Wobr addawedig. 

Dylid cofnodi, mai Joseph Williams, a enillodd y Wobr am 
ddatganu, yn Eisteddfod y Wyddgrug, Hydref 23ain, 1823. 

Yna galwyd ar Iorwerth Glan Aled, i anerch yr Eisteddfod, 
yr hyn a wnaeth yn alluog ac effeithiol, Ar Iawndrefniant 
Eisteddfodau ; — ond rhaid, o herwydd diffyg gofod, i ni foddloni 
ar argraffu yr amlin canlyn ol o honi ;— 

Mr. Llywydd, Foneddigesau, a Boneddigion, 

Yr wyf yn cyfodi gyda gradd o anfoddlon- 
rwydd i anerch y fath dorf ardderchog ag sydd ger fy mron, — 
yn benaf, o herwydd dinyg parotoad blaenorol unrhyw Araeth 
ar unrhyw destun 5 yn nghyd ag ymsyniad o uchelder dysg, a 






HANES YR EISTEDDFOD, 55 

choethder chwaeth y mwyrif o'r Beirdd a'r Llenwyr a'm 
hamgylchant. O dan ddylanwad y fath deimladau, nid oes 
genyf ond erfyn cydymdeimlad y cyfarfod. Y mae fy meddwl 
ar hyn o bryd, fel yn ehedeg beibio i gyndestunau Areithwyr 
Eisteddfodau y Wyddgrug. — Undeb a Brawdgarwch, fyc, fyc. ; 
gan ystyried yr ymdriniaeth fanwi a chraffus a fu arnynt, yn 
tra rhagori ar ddim a allwyf draethu yma yn awr; ond yn 
ngwyneb cryn ddiffyg o'r elfenau angenrheidiol hyny yn mhlith 
Cyfarfodydd Llenyddol Cyraru y dyddiau byn, efallai, mat 
buddiol i mi fyddai gwneud ycbydig o sylwadau ar y dull y 
dylid dwyn Cyfarfodydd Cymreigyddol yn mlaen, mewn trefn 
i enill mwy o Undeb, a meithrin mwy o Frawdgarwch. Mewn 
gair byr, gosodaf rai syniadau syml ger eicb bron ar 

IAWNDREFNIANT EISTEDDFODAU. 

Fod Eisteddfodau, ar y cyfan, wedi gwneutbur lies mawr i 
Lenyddiaetb Gymreig, nis gellir ei wrtbddadlu ; a bod Uawer 
o anfanteision ar eu ffordd i wneud cymaint o ddaioni ag a 
allasent, wedi bod, nis gellir ycbwaith ei wrtbddadlu; o ran 
Eisteddfodau, y maent yn gyfryngau llenyddol ardderchog, er 
codi ein Hiaith, ein Gwlad, a'n Cenedl, i fri ; ond yn y cam- 
drefniant o bonynt, y maent wedi acblysuro llawer o dwyll 
rbodresgar yn ngbodiad sothach o ddynion i gadeiriau eu 
gwell,— yn ngbyd a difinio llawer talent, yn lie ei bogi. Cofier, 
mai nidbeiau Eisteddfodau fel sefydliadau, yw hyny, ond beiau 
a darddant o ddiffyg trefn briodol yn eu dygiad yn mlaen. Y 
mae ben addefiad yn y byd Llenyddol, fod Undeb yn Rym, 
fel y mae yn y byd Anianyddol : mewn Eisteddfod, golygir 
undeb gweitbrediadau, barn, a cbyfraniadau, er enill gorcbest- 
ion detholedig o blith ymdrecbion y lluaws ; talentau gwlad yn 
cael eu crynboi at eu gilydd, i'w cymbaru, eu detbol, a'u dosb- 
artbu, yn ol eu gwerth a'u teilyngdod ; a'r oil, er mwyn casglu 
hufen myfyrdod cenedl o ddynion, ag sydd er's canrifoedd 
bellacb, yn bynod yn mblitb hynodion y ddaiar, er meithrin a 
cbryfau Athroniaetb Barddas. 



56 HANES YR EISTEDDFOD, 

Sefyllfa uchel yw Eisteddfod, i edrych oddiar ei phinacl ar 
lu o ymdrecbwyr llafurus a gonest yn ymddringo i deml hyn- 
odrwydd, — yr hynodrwydd goruchelaf y gellir meddwl am dano, 
yn gymaint a bod ei fri yn ysbrydol, a'i barad yn dragwyddol. 

Mewn cysylltiad a Llenyddiaeth, y mae Eisteddfodau yn 
sefydliadau pwysig iawn ; ac fel y mae y pwysigrwydd hwnw 
yn cario dylanwad mor rymus ar nodweddiad cenedl, dylid 
bod yn ofalus iawn i gadw y fath sefydliadau yn drefnus i'w 
dybenion. 

Er mwyn eglurder, dosbarthaf angenrbeidion anhebgorol pob 
Eisteddfod fel y canlyn ; — 

1. Pwyllgor cyfaddas : — dyma yr bedyn o ba un y tardd 
yr boll ganlyniadau ; y mae pwyllgor yn gyffredin mor sicr o 
gario ei ddelw ar weitbrediadau Eisteddfod ag y gwna y Tad 
ar ei blentyn. Petb pwysig iawn yw cael ymgyngborwyr 
doetbion, ystwyth, a haelfrydig, i ymdrin a materion Eistedd- 
fodau. Nid wyf yn ystyried y dylid cael Llenyddion trwyadl 
er gwneud Pwyllgor i fynu; dynion gonest, unwynebog, 
rbwyddgalon, eto call, yn meddu parch i uniondeb diragritb, ac 
yn loewon eu cymeriad fel dynion diduedd, — dyma y rhywog- 
aeth angenrbeidiol. Nid yw o bwys betb fyddo crefft dyn, y 
sect grefyddol y perthyno iddi, — pa un ai cyfoetbog ai tlawd, 
— meistr neu weitbiwr, — y dyn fel dyn yw y pwnc, yn anghys- 
ylltiedig ag amgylcbiadau. Y mae amgylchiadau dynion, yn 
ami, wedi eu cario i bwyllgorau, yn bytracb na'u teilyngdod fel 
rbai yn meddu pwyll. Y mae eisiau cadw llygad ar hyn. Er 
imi ddywedyd nad oes eisiau Llenyddion trwyadl, a hwy yn 
unig, mewn pwyllgor, eto, dylai pob aelod feddu ryw syniad am 
Lenyddiaeth ei wlad, a'r cyfryw syniad ag a'i dysg mai peth 
cysegredig ydyw, — yn gofyn y pwyll mwyaf er ymdrin a. hi. 
Mor bell ag yr wyf fi wedi gweled, y mae Eisteddfod y Wydd- 
grug eleni yn ffortunus yn ei phwyllyor ,• y mae pob aelod wedi 
gwneud ei oreu mewn cyngor ac arian; ac y mae yr olwg 
lwyddianus sydd yma heddyw ar eu hymdrechion, yn brawf 
byw o'u cymwysder i fod yn Bwyllgor Eisteddfod. 



HANES YR EISTEDDFOD. 57 

2. Testunau Cyfaddas: — wedi cael dynion at eu gilydd fel 
y nodwyd, y peth cyntaf i'w ystyried, ydyw, pa Destunau i 
ysgrifenu arnynt : nid pob Testunau a ddewiswyd, oeddynt y 
rhai addasaf a allesid ddewis, lawer gwaith. Purion peth 
Bwyllgorau Eisteddfodydd yw cadw mewn golwg yn wastad 
mai Cymry ydynt, ac mai Cymru a Chymraeg a ddylent barchu 
yn benaf. Y mae angenrheidrwydd am Destunau mwy Gwlad- 
garol a Chenedlaethol, nag a ddewisir yn gyffredin ; ac eithaf 
peth fyddai peidio bod yn rhy barod ac awyddus i ddewis 
Testunau Crefyddol, fel y gwneir yn ami, — o herwydd gall hyny 
arwain i ddadlenon yn fwy nag i orchest gyfFredinol, a' pheri 
cynwrf mewn gwlad ac eglwys. Gresyn na byddai Pwyllgorau 
yn fwy gofalus i beidio rhoddi yr un Testunau yn barhaus 
mewn Eisteddfodau olynol : y mae rhai personau wedi enill 
gwobrwyon fwy nag unwaith, mewn gwahanol Eisteddfodau, 
am yr un cyfansoddiad ! Y mae peth felly yn warth i'r 
genedl, ac yn wastraff lladradaidd ar arian. Y mae genym fel 
cenedl Destunau cenedlaethol gwerth ymdrin a hwy — ac y 
byddai yn lies mawr i oesau dyfodol pe'r olrheinid hwy. Y mae 
y cyfeillion yn y Wyddgrug, yn haeddu clod mawr am eu 
Testunau ; y maent am gael amlygiadau gorchestol o hynodion 
euTref eu hunain, cyn ymestyn at Destunau pellenig ac an- 
mherthynol i'r fan. Pa Destun mwy ardderchog na'r Twe ? 
Y mae yn perthyn iddo adnoddau digonol i wneud Can hafal i 
Iliad Homer ; er hyny, nid oes odid ugain o ddynion yn yr 
amgylchoedd yma a wyddant ond ychydig am dano. Dyna 
Fryn y Beili; mor angenrheidiol i lawer ywgwybod ychydig 
o'i hanes. A Defnyddioldeb Glo, sydd Destun pr'iodol iawn 
mewn man lie y mae cynifer yn byw ar ei godi, yn cael eu 
bywioliaeth with ei werthiant, ac hyfrydwch wrth ei wres. 
Dau Englyn ar fedd yr anfarwol R. Wilson, — pwy mwy teil- 
wng o goffadwriaeth na'r fath Arluniwr cywrain ? A pha ham 
y buasai raid olrheinio monwentydd un man arall er mwyn 
cael Testun cyfaddas i'w anfarwoli mewn Cynghanedd ? Dyma 
yr Hen Lane ynte ? fel hyn ar derfynau gwlad y Sais, y fan y 
E 



58 HANES YR EISTEDDFOD. 

mae y Cymro mor anhawdd ei foddloni, — a lie y mae cynifer 
yn marw cyn eu haraser o eisiau ymgeledd gymwys ! Nid 
aeth Pwyllgor y Wyddgrug, o'r Wyddgrug,i chwilio am Destun- 
au i'r Eisteddfod — arhosasant gartref, ac ymdrechasant ain 
anfarwoldeb i'w cartref eu hunain, cyn treulio eu haelioni ar 
ianau pellenig. Dyma brawf i'r byd eu bod yn ddynion ag 
oeddynt yn ystyried pethau— ac y mae yn glod iddynt. 

3. Gwobrau Cyfaddas : yn nglyn ag Eisteddfod, dysgwylir 
Gwobrau ; er mai y prif beth gan lawer o ysgrifenwyr ydy w, 
bod yn flaenaf o'r ymdrechwyr — eto, tra phri'odol yw, bod y 
cyfryw orcbestion yn cael eu cydnabod ag arian. Y mae 
Llenyddion Cymru yn gyffredin, yn ddynion mewn amgylch- 
iadau isel — yn gorfod llafurio yn galed i gynal eu hunain a'u 
teuluoedd ; ac felly, y maent dan gryn anfantais i gael amser, 
a llyfrau, i adeiliaw campweitbiau. Gall y Seison ymorcbestu 
mewn rhes o foneddigion arianog, fel eu Llenyddwyr : a'r rhai 
a godasant o iselder yn eu plith ; y maent hwy fel cenedl yn 
meddu manteision i'w cynal mewn dull llawer mwy dymunol 
na'r Cymry. Pwy a hynodasant eu hunain yn Nghymru fel 
Awduron mp\vn Rhyddiaith a Barddoniaetb, ond gwyr isel eu 
hamgylchiadau yn gyffredin ? Dynion yn byw ar ddiwrnodau 
o lafurwaith ydynt ein Beirdd, bron i gyd. Y mae gwobr 
Eisteddfod i lawer un yn elusen, cystal ag yn ddl. Ond y mae 
ein gwobrwyon yn rhy ami o ran nifer, a rhy fy chain o ran swm : 
llai o nifer, a symiau mwy fyddai well. 

Beth yw pum 1 punt am Draethawd campus, neu Gan awen- 
yddol ! eto, y mae pum' punt yn cael eu hystyried yn wobr go 
fawr mewn Eisteddfod ! Dylid cofio bod yr ysgrifenwyr yn 
ami yn gorfod cael mwy na gwerth hyny o Lyfrau ar gyfer 
ymgystadlu ar Destun, — heb son am yr amser a gollir, a'r 
llafur dybryd yr eir iddo. Nid gwaeth fyddai amgylchiadau 
Llenyddion Cymreig, pe gofelid yn fwy am roi arian yn eu 
llogellau, yn hytrach nag ar eu bronau : mwy o arian traul, a 
llai nifer o Dlysau. Yn y Wyddgrug heddyw, nid ydyw y 
Buddugwyr yn cael dim ond arian — ond bod go ychydig o'r 



HANES YR EISTEDDFOD. 59 

cyfryw ar gyfer gwerth y cyfansoddiadau : eto, ni ddylem rwg- 
nach llawer, canys dechreu ydyw — ac fe fydd yn llawer gwell y 
tro nesaf nag ydyw yn awr. Y mae llawer o ddynion penwan 
fel yn meddwl fod arian Eisteddfod i gyd yn eluseni ; fel sym- 
iau yn cael eu gwario am ddira. Nid yw dynion felly yn deall 
dim am farchtmd meddylddrychau ; gwell y gwyddant am geffyh 
mul, neu fyharen, nac am Feirdd a Thraethodwyr ! Nid a 
dynion felly yr wyf fi yn ymwneud yn awr : yr wyf yn Uefarn 
am ddynion o feddwl wrth ddynion yn meddu meddwl ; a rbai 
felly wyf fi yn barnu pawb sydd yma, canys yr ydych yn 
llou i gyd wrth fy nghly wed yn rhoddi pris uchel ar gynyrchion 
llenyddol. 

Paham y dylai Beirdd weithio am ddim mwy na rhyw ddyn- 
ion ereill? Pe'r awn at ein Cadeirydd parchus i ofyn iddo 
ysgrifenu pwt o lythyr i mi, byddai yn chwech ac wyih yn y 
fan; pe gelwid ar ysgubwr simneuau i'n gwasanaethu, rbaid 
iddo gael ei dalu ; pa faint gwell yw gwaith y naill neu y llali, 
nag eiddo ein Beirdd Awenyddol, a'n Traethodwyr dwfnfedd- 
yliol? Byddai Beirdd a Thelynwyr y dyddiau gynt yn cael 
eu cadw gan Foneddigion — i farddoni a chwarae wrth eu ham- 
dden ; ond y mae y byd wedi newid yn awr er gwaeth ; yn He 
cadw Beirdd, y mae y gwyr mawr yn cadw Race horses ? yn 
He cadw Telynorion, y maent yn cadw bytheuad ! Ac y mae 
y Delyn a'r Gan gan lawer ben Gymro boliog ac arianog wedi 
myned mor ddi swyn a cblegar ceiliogwydd, neu gyfartbiad 
corgi, gan hen fuwch Sion Pirs, o Lanfair, gynt ! Y gwir yw, 
bobl anwyl, talwch chwi yn o dda, fe ganwn ninau y Beirdd 
faint a fynoch chwi ; ond heb arian parod, y mae yr Awen yn 
myned jnflat mewn Eisteddfodydd ! 

4. Beirniaid Cyfaddas : — wedi cael pwyllgor o ddynion 
gonest ac ymdrechgar — Testunau da— a gwobrwyon haelionus — 
andros o beth yw cael rhyw grach o feirniaid i ddyfetha y cwbl 
yn y diwedd ! Ni ddylid byth ddewis neb yn Feirniaid mewn 
Eisteddfodydd, oddieithr eu bod yn ddynion o dalentau addei- 
edig gan y wlad, ac wedi gwneud gorchestion eu hunain. 



60 HANES YR EISTEDDFOD. 

Gallai dau o'r Beirniaid yn Aberffraw fod yn ddynion call 
ddigon yn euffordd, ond Eben Fardd oedd y gwir feimiad 
yno. A oedd efe yn un cymwys, apelier at ei Ddinystr Jerusal- 
em — a'i Job — dyna brawfion. Efelly am Caledfryn yn yr 
Eisteddfod hon : ni feiddia undyn ddweud gair yn erbyn ei 
gymwysder; y mae yn Fardd yn y rbenc flaenaf, — ac os 
medrodd wneud gwaith gorchestol ei hun, gwyr beth sydd felly 
o eiddo personau ereill. Felly Nicander mewn Rhyddiaith : 
mae yn wr dysgedig iawn. Y mae eu dewisiad yn glod i'r 
Pwyllgor. 

Ychydig iawn o 61 Beirniaid a gafwyd yn Rhuddlan ; wedi 
i'r cyfansoddiadau ddyfod i oleu Haul, ciliodd y Beirniaid o'r 
golwg fel adar y nos. Ni fu yno feirniadu : gwell y gwyddai 
Gwrgant am hen deeds wedi llwydo, nac am orchestgamp 
dryloew fel Pryddest Eben Fardd ! A bydd camdrefn o'r fath 
hyny ar gof a cbadw tra Cymru, Cymro, a Chymraeg — er 
gwarth annileadwy i'n Barddas a'n Hiaith ! Ond y mae 
arwyddion er gwell yn awr ; y mae y wawr yn tori yn amlwg 
yn y Wyddgrug; ac uwch, uwch, yr elo, nes dysgleirio yn 
ganolddydd ar Eisteddfodau Cymru. 

5. Beirniadaethau cyflawn, a mabylgraff: — cafwyd 
llawer Eisteddfod, dosbarthwyd llawer o Dlysau, a threfnwyd 
llawer o arian, heb i'r wlad gael dim rhesyman, paham y gwnaed 
fel hyn ac fel arall : y mae llawer Cfin sal wedi enill, a 
Thraethawd truenus, wedi ei wobrwyo, heb i neb gael gwybod 
paham y bu felly ! Nid oes Beirniaid heb Feirniadaethav ; 
ffol yw y dyn a ddysgwylia i wlad o ddynion ei gredu, pan yn 
trefnu gwobrwyon, heb osod ger eu bron amlygiadau dirodres 
ei fod wedi gwneud ymchwil deg, a ffurfio barn gywir : byddai 
Gwallter Mechain yn ysgrifenu Beirniadaethau craffus ac 
eglur, ac nid ofnai iddynt gael eu lledanu trwy y wlad ; ond 
pwy mor ami y cawn ei gyffelyb ef? Ni amheuid ei onest- 
rwydd ef un amser, canys, amddiffynai ei farn fel dyn. Pwy 
a wyr, pa un a ddarllenwyd y degwm o'r Cyfansoddiadau am y 
Gadair yn Rhuddlan ai peidio ? Y mae hyny yn amheus gan 



HANES YR EISTEDDFOD. 61 

y wlad hyd heddyw. Ond dyma ysgrifau o eiddo Caledfryn a 
Nicander, yn yr Eisteddfod hon, sydd yn profi eu darlleniad 
trwyadl o'r cyfansoddiadau, yn nghyd a rhesymau digonol tros 
eu cywir ddosbarthiad o'r gwobrwyon. Y mae yr ymddygiad 
yn ganmoladwy — ac hyd nes y ceir ei fath yn nglyn a phob 
Eisteddfod, bydd y wlad yn anfoddlawn, a Llenyddiaeth yn cael 
briw. Gobeithio y bydd hyn yn esiarnpl i Eisteddfodau dyfodol. 
Y mae angenrheidrwydd am godi Beirniadaethau yn uwch 
nag ydys wedi arfer hyd yn hyn : pasir heibio lawer o wendidau 
a gwallau mewn cyfansoddiadau, rhag bod yn rhy galed ! 
Gwobrwyir y goreuon brydiau ereill, pan mewn gwirionedd, na 
fyddant yn deilwng i'w hargraffu cyn eu diwygio. Ni ddylid 
goddef unrhyw wallau heb eu dynoethi, ddim mwy nag y dylid 
gadael pob gorchest heb ei chanmol. Dyna waith Beirniaid — 
ac os na wnant ef yn ddiseremoni, i ba beth y maent yn ymyr- 
aeth a'r swvdd ? Pe buasai Beirniaid iawn, yn barnu yn iawn, 
buasai llai o dlysau ar fronau Beirdd mewn enw yn Nghymru ! 
Y mae darllen cyfansoddiadau gwobrwyedig ambell un yn 
ddigon a gwneud i ddyn o farn ddifrifol gyfogi ei ymysgaroedd 
allan gan ffieidd-dra. 

Y mae ami un wedi cael dwsin o dlysau am Ganiadau, y rhai 
pe barnesid hwy yn iawn, a fuasent yn ymborth i dan; ond fe 
wna amser gyfiawnder a'r epil hyny, — efe a drefna anfarwoldeb 
pawb i'w ddosbarth pr'iodol. Nid oes genym yr un Beirniad 
mwy gonest a diragrith yn Nghymru yn awr, na Chaledjryn ; y 
cyfansoddiad a ganmolir ganddo ef, rhaid iddo fod yn orchestol. 
Gellir dweud yr un modd am Eben Fardd. Ni welsom fawr 
ddim o unrhyw bwys wedi dyfod o dan eu dwylaw hwy heb 
deilyngdod gwirioneddol. Y maent yn weision gonest i'w cen- 
edl : ac y maent yn ofalus am ysgrifenu eu syniadau yn eglur, 
gan gadarnhau eu penderfyniadau yn meddyliau y genedl. 

Yn ngwyneb yr hanfodion a nodwyd, yr wyf fi yn cael 
Eisteddfod y Wyddgrug, eleni, yn un dra chanmoladwy, — ac 
erbyn hyn, y mae cadw at y cyfryw reolau wedi ateb y dyben 
yn rbagorol: yr wyf fi yn gobeithio y bydd y symudiad hwn o 



62 HANES YR EISTEDDFOD. 

les mawr i'r Dref lion yn neillduol, er deffroi awydd mewn 
llaweroedd o'r newydd i ymuno a'r fath Gymdeithas — ac hefyd, 
y bydd yr noil ymdrech yn derbyn cymeradwyaeth ddyledus 
gan bawb trwy Gymru. Y peth nesaf, sydd ddyledus araoch, 
yw ymuno/eZ un gwr i gael y Cyfansoddiadau trwy y Wasg yn 
ddioed, — fel y safo yr oil ger bron y wlad, yn brawf hollnerthol 
a bythbaraol, beth a all Cymdeithas fechan yn y Wyddgrug, 
wneutbur yny bedwaredd-ganrif-ar-bymtheg, trwy rym Undeb 
a. Brawdgarwch ! (Dirfawr Gymeradwyaeth.) 

Eisteddodd yr areithydd hyawdl, yn nghanol twrf cymerad- 
wyaeth mwyaf gwresog y gynulleidfa ; wedi cael " gosteg os 
byddwch gystal," cyfododd y Cofiadur gan ddywedyd; — 

Gwr ac awen ysplenydd — y w Iorwerth, 
A'i eiriau 'n dan beunydd ; 
Llifeiriant yw'r lleferydd, 
Mor ei ddawn ! — Homer ei ddydd ! 

Yn ganlynol, galwyd ar y Datgeiniaid oedd a'u henwau i 
lawr i ymgystadlu am y Wobr olaf, sef am ganu unrhyw Gerdd 
Gymreig : yr enwau oeddynt ; — Isbmael Blackwell, Henry 
Hughes, a John Hughes, Rhosesmor ; John Green a Llywelyn 
Parry, o Gaerwys ; Thomas Hooson, Thomas Jenkins, Edward 
Edwards, a Thomas Reese, Wyddgrug. 

Y Beirniaid oeddynt Meistri Joseph Jones, William Hoskins, 
a William Dykins, pa rai a fynegasant mai Henry Hughes 
oedd y goreu, John Green yn ail, a Llywelyn Parry yn dryd- 
ydd ; wedi eu gwobrwyo hwy, daeth Mr. Benjamin Powell, (un 
o aelodau Cymdeithas y Cymreigyddion) yn mlaen, ac a 
draddododd y sylwiadau a ganlyn ar 

RAGOROLDEB GWYBODAETH. 

Llawer o ymchwilio sydd wedi bod, ac yn bod, i gael allan 
a oes undeb rhwng enaid a chorff ; yr hyn beth sydd hyd yn 
hyn yn aros yn ddirgelwch, ac yn debyg o fod felly : ond gwir- 



HAXES YR EISTEDDFOD. 63 

ionedd amlwg ydyw, bod gan ddyn allu meddyliol, a elwir 
enaid; rnae profion mor amlwg o hyn, ag sydd o fodolaeth y 
corff; pe byddai i ni ameu ei fodolaeth, profir yr ameuaeth 
ei fod, cyn y gallwn feddwl nad yw. 

Fe roddodd Duw i ni mewn Rhagluniaeth synwyrau corfforol, 
i'w gosod mewn gweithrediad, ac yn gyferbyniol, rhoddodd i ni 
gyflawnder o foddion i'w boddau mewn mesur helaeth, fel nad 
all y synwyrau hyny ddy wedyd eu bod mewn eisiau ychwaneg,ond 
iddynt redeg yn eu gwely priodol. Yn gymaint a'n bod wedi 
cael synwyrau corfforol, gan y Lluniwr Mawr, dylem ymdrechu 
i'w boddau, er ein mwyn ein hunain, ein cymydog, ac er mwyn 
Duw, gan raai trwy hyny yr atebwn ddyben ein creadigaeth. 

Rhoddes Rhagluniaeth Ddwyfol i ni hefyd enaid deallawl, 
gyda chyneddfau i fwynau hyfrydwch rhagorachnag a ddichon 
y corff ei wasananaethu ; a thrwy dalu ystyriaeth briodol i'r 
enaid, ydeuwn i ddeall gweithredoedd natur, Rhagluniaeth, &c. 
Camsyniad mawr sydd yn meddwl y rhan fwyaf o'r Cyrnry (ac 
yn meddwl y rhan fwyaf o blanigion ieuainc ein hoes,) yw, mai 
ymborth mwyaf priodol yr enaid, yw canu ffol, mewn ffair neu 
dafarn, a'r lleisiau melusber a roddir i oferedd mewn cwmni 
ffol, gan fechgyn a allai fod yn addurn i gyfarfodydd fel hyn : 
rhy wael o beth i ddyn, o berchen enaid deallawl, ydyw canu 
can ffyliaid ; un ffol yn cyfansoddi y gan, ffol arall yn ei ehanu, 
a ffyliaid lawer yn gwrando, gan feddwl mai trwy yfed a gwag 
siarad, y porthir yr enaid. Y mae meddyliau ac arferion drwg 
o'r fath, wedi claddu llawer enaid tlws ac eang, tebyg i enaid 
Hall, Hill, Newton, Gurney, Blackwell, Tegid, Caledfryn, kc, ; 
ie, eu claddu mewn ty wyllwch o anwybodaeth. Pwy na ddym- 
unai i arferion fel hyn, gael eu taflu i'r wadd a'r ystlumod, fel 
na welir byth mo honynt rhwng bryniau Cymru. 

Gwir yw, fod genym enaid deallawl, ac y mae yn rhaid llanw 
yr enaid hwnw a rhywbeth,— sef a gwybodaeth bur a dihalog, yr 
hon yw perl y byd. Ni chyfaddaswyd yr enaid i ymlusgo fel 
meddwyn, yn mhob budreddi ; neu i orwedd fel hwch yn y 
dom : ond y mae ef wedi ei gyfaddasu a gallu i ehedeg trwy 



64 HANES YR EISTEDDFOD. 

eangderau mawrion y Jehofah, i chwilio am wybodaeth, ac i 
syllu ar gywreinwaith natur. 

Yn awr, cyngoraf chwi i roddi gwybodaeth i'r enaid, am ei 
bod yn werthfawr. Fe chwiliodd Solomon allan lawer o 
ddychymygion ofer, i lanw ei feddwl; ond uwch eu penau oil 
gwaeddodd allan, " Gwagedd yw y cwbl." Ond uwch ben 
gwybodaeth dywedodd, " Gwerthfawrocach yw hi, na gemau; 
a'r holl betliau dymunol nid ydynt gyffelyb iddi : ei ffyrdd hi 
sydd ffyrdd hyfrydwch, a'i holl lwybrau hi ydynt heddwch." 
Gellir dywedyd am wybodaeth, ei bod 'oil yn ogoneddus o 
mewn, ac mai gemwaith aur yw ei gwisg hi.' 

Mae gwybodaeth yn werthfawr, am ei bod yn gwneuthur ei 
pherehenog yn ddoetb. Mae yn gwneuthur i ddyn ddeall 
" geiriau synwyr." Rhodder gwaith ein Beirdd campus yn 
Haw yr anwybodus, edrychant arno fel peth diwertb, am nad 
oes ganddynt ddeall i wybod ei synwyr. Drachefn, rhodder 
gwaith yr enwog Bacon, ar " Atbroniaeth y meddwl," yn Haw 
y ffol, ni chyfrifai mo hono yn werth ei sylw ; am nad yw yn 
deall geiriau synwyr. Edrycha yr anwybodus ar waith yr 
enwog Dick, " ar Anianyddiaeth," yn werth dim : ie, byddai 
golud Cymru, sef, ei Llenyddiaeth, Barddoniaeth, a'i Hiaith, 
yn diilanu dan ei ddwvlaw, o'i ran ef, — am nad yw yn deall 
geiriau synwyr. Ond am y doeth, cofleidia hwy yn ei fynwes, 
ac a'i cyfrifai yn werth miloedd trwy wrandaw ar eiriau synwyr. 
Mae y doeth yn chwanegu addysg. Mae enaid y doeth yn ei 
elfen, pan y bydd ar ben rhai o fynyddoedd Yscotland, yn syllu 
ar y Gyfundrefn Haulog, i'r dyben o chwanegu addysg. 
Gwelir enaid llawer Cymro, wedi gorphen ei orchwyl dyddiol, 
yn myned i'w elfen, i chwilio am wybodaeth, a hyny hwyrach 
wrth oleu canwyll frwyn ; ac wrth chwilio i ddeall geiriau 
synwyr, daw yn abl i bwyso y mynyddoedd mewn pwysau, a'r 
bryniau mewn clorianau : gwelir ei wybodaeth yn masnachu 
gyda Lle'nyddiaeth, Athronyddiaeth, Philosophyddiaeth, a 
Daearyddiaeth ; i'e, yn chwilio i'w dirgelwch, nes dod o hyd i'w 
trysorau cuddiedig : efe a dyn allan o'r gwyboclaethau hyn 



HANES YR EISTEDDFOD. 65 

gyfoeth a gogoniant, yna fe fydd ei feddwl fel yr ysgubor, yn 
llawn, a meddyliau newydd yn tori allan, fel y gwin wryfoedd 
yn tori allan gan win newydd. 

Mae gwybodaeth yn peri i ddyn rodio ei ffordd yn ddiogel, 
ac ni bydd perygl i'w droed dramgwyddo. Gwybodaeth sydd 
ganwyll i'w pherchenog, yn dangos iddo pa le i fyned, a pba 
beth i'w wneud. Mae yr anwybodus M dyn heb ganwyll, yn 
myned i le tywyll, yn taraw mewn rhy wbeth nes briwo ei hun ; 
pan y bydd yn myned yn ei dywyllwch i ddadleu a'r deallgar, 
iiiae yn sicr o daraw yn erbyn goleuni y gwybodus, nes y bydd 
yn cwympo yn archollsdig mewn cywilvdd a gwartb. Mae 
gwybodaeth yn peri hvd yn nod i gwsg ei pherchenog fod yn 
felus. VVedi i'r deailus fod yn sugno o drysordy doethineb, 
bydd yn breuddwvdio yn gysurus am yr byn y bu yn ei lafurio, 
ac yn tynu mel o honynt yn nghanol ei gwsg. 

Mae gwybodaeth yn galw ar bawb i ddod i'w meddianu, hi 
ddvwed wrth yr anwybodus, tro i mewn yina,ac wrth yr annoetb, 
tyred a bwyta o'm bara, ac yf o'r gwin a gymysgais : dywed 
wrtb y ffol am iddo gerdded ffordd deall; ie, mewn gwir- 
ionedd, mae yn ffynon bvwyd i'w pherchenog. Mae gwybod- 
aeth yn cadw dinystr oddiwrth ei meddianydd, trwy ystorio 
a. deall i amddiffyn ei hunyn ngwyneb ei elynion. Mae y dyn 
ag sydd yn feddianol ami, uid yn unig yn ddyn iddo ei hun, 
ond y mae yn portbi llawer a'i danteithion melus, ac yn rhoddi 
noswaith gysurus i lawer Cymro, wedi gorphen ei lafur caled a 
blin. Mae gwybodaeth yn hwyluso dyn gydai orcbw r yl beun- 
yddiol, megis i weithwyr meteloedd, i ddeall natur y rhai hynv. 
eu perthynas a'u gilvdd, i wres, i'r awyr, ac i'r gwlybyroedd 
sydd yn dylanwadu arnvnt. Yr Amaethwr, er yn gweithio 
wrth y dydd, a fyddai yn well gweithiwr, ac yn fwy o fendith 
iddo ei hun ac i ereill, pa gwyddai fwy am natur gwrtaith a 
thir; yr hyn a allai wybod trwy ddysgu'r gangen o Fferylliaeth, 
a berthyn i natur daiar a'i diwylliaeth. Llawer rhawiad o 
biidd a daflwyd ymaith fel peth diwerth, y cawsid arian da am 
dano pe wedi darllen gwaith yr enwog Dalian, Y fath fudd a 



66 HANES YR EISTEDDFOD. 

fyddai iddo wybod hanesiaeth natur a fferylliaeth, tuag at 
ddeall ansawdd anifeiliaid, tyfiant a rhinweddau llysiau, &c. 
" Ami ddail fel y mel ddiliau, — ddibrisir 
Y rhai ni wyddir eu rhinweddau." 

Mae gwybodaeth yn rhoddi yn Haw y Celfyddydwr gyfleus- 
tra yn ol ei alluoedd i wella ei grefFt, ac hyd yn n6d i ddyfod 
yn ganfyddwr ac amlygwr pethau gwerthfawr o'r newydd yn ei 
grefft. Y mae yn ymarfer bob dydd ag offerynau sydd i wneu- 
thur profion newyddion : dyn yn deall egwyddorion gosodiad 
trosol, a wna fwy a gwell gwaith na thri o ddynion heb ei deall, 
a chan ei fod yn gweled bob dydd amryw weithrediadau natur, 
a'u heffeithiau fferyllol ar eu gilydd, ni ddylai adael i ddim 
fyned heibio heb ei sylw; i gyfarfod a hyn, mae yn gofyn i'r 
holl feddwl fod ar waith, ac felly ni bydd yn golledwr yn y pen 
draw. Mae gwybodaeth yn ymeangu ac yn ymgryfau y medd- 
wl; mae yr enaid ar ei gynydd yn mhob deall. Ceid digon o 
rym ynddi yn foreu iawn at gymwyso dyn i lywodraethu 
creaduriaid cryfach fil o weithiau na'r eiddo ef : a dangosodd 
gwybodaeth iddo'r flfordd i droi yr elfenau hyny yn llaw-forwyn- 
ion mawreddog ei gysuron: adeiladodd weithfeydd mawrion, 
ac a braieh ei wybodaeth dacw ef yn yn troi holl olwynion 
peirianau'r byd, gan ddyfeisio beth a allai wneuthur nesaf: — 
Saerniodd long, gwthiodd hi i'r dwfr, lledodd ei hwyliau, a'i 
law wrth y llyw, mae yn troi ei phen fel pe byddai beth byw ac 
ufudd, at y porthladd a ddewisa, ac er i'r m6r a'i dymestl riio, 
• trwy eu twrf trystiog yn enbyd y tyn, — a dyn, y bychan a'r 
gwan ei gorff a ymeifl yn ngallu ei feddwl, a eistedd yn ei 
lestr, ac a chwardd ar ymchwyddiad mynyddig y don. 

" Y meddwl a grym iddo, — wrth y llyw, 
Yw nerth Hong yn hwylio ; 
Ceir ei threfn cywir ei thro, 
A'i 11am manwl lie myno/ 

Nid oes fwy o nerth mewn agerdd heddyw, nag vdoedd fil o 
flynyddoedd yn ol: ni wyddai ein hynafiaid y gellid gosod 



HANES YR EISTEDDFOD, 67 

peiriant i lusgo tunell o bwysau, gan deithio triugain milldir 
mewn awr : ond wele'r meddwl yn chwilio i mewn i'r wybod- 
aeth am y modd i gymwyso'r fath rym nerthol i'w alluog 
weithrediad. Meddylid gynt mai rhyw beth yn y cymylau yn 
mhell oedd gwefr, gwyddis yn awr ei fod ynom, ac o'n hamgylch 
yn mhob lie ; daeth y meddwl a fu mor fychan a chwarae gyda 
barcutan bapur, trwy rym gwybodaeth, i allu tynu y fellten 
luchedog i gostrel o wydr. Yn mhlitb Uuaws o bethau a 
wnaeth gwybodaeth gyda gwefr, gosododd ef o'r diwedd i siarad 
ar hyd gweifr gyda phobl bellenig, gan redeg mor gyflym ag 
wyth can mil o filldiroedd mewn ysmiciad llygad ! Yn awr, 
gan ei bod mor werthfawr, chwiliwn am dani, ceisiwn hi fel 
ceisio arian. Ffolineb mawr mewn bechgyn yw chwilio am 
ddifyrwch mewn pethau na roddant un lies na budd iddynt, yn 
boddloni'r meddwl mewn chwedlau digrif, heb un enill iddo, 
mewn cwmni llawen yn eistedd yn hwyr i yfed, er mwyn pleser ; 
ond trwy hyny yn colli arian, iechyd, parch, a bywyd ! Dyma 
golled fawr ! Hefyd, y fath felltith i gyrflf ac eneidiau dynion 
oedd iddynt gael pan yn blant, rhyw hanesion a llyfrau am 
ysbrydion, breuddwydion, a phethau disail ereill, i grebychu y 
meddwl mewn ofn, ac i'w difyru. Gan fod chwilio am ddifyr- 
wch yn duedd mewn dyn, pwy a all ddarlunio iddo werth 
difyrwch pur ac enillfawr, y fath ag a geir trwy wybod celfydd- 
ydau natur. Y mae natur yn cynyg i'w hysgoleigion drysorau 
yn werth oes i lafurio am danynt. Gan fod gwybodaeth yn ein 
gosod ar dir mor anrhydeddus a diogel, ac yn ein dwyn yn 
wybyddus o natur meteloedd ein daiar, gan ein harwain i 
ddeall achos mellt a tharanau, ein dwyn yn gydnabyddus a'r 
bydoedd lluosog uwch ben, a dangos i ni natur tan,dwfr, daiar, 
ac awyr, a thrwy hyny ddyfod a ni i ddeall gwerth llenyddiaeth 
ein gwlad, tuagat eangu ein meddyliau. Torwn trwy rwystrau 
lawer i'w meddianu. Gwybodaeth a lanwo'r ddaear medd fy 
enaid. 

Derbyniwyd yr araeth gyda chymeradwyaeth mawr ; ac yna 



68 HA.NES YR EISTEDDFOD. 

safodd yr holl dorf ar eu traed i ddatganu yn wresog " Duw 
Gadwo'r Frenines, yn y geiriau canlynol ; — 

Cadw Victoria Ion, 
A hir fo einioes hon, 

Duw cadw hi : 
Buddugol ar ei sedd 
Y byddo hyd y bedd, 
Yn llywio 'n hir mewn hedd, 

Duw cadw hi. 

O Arglwydd biau'r nerth, 
Chwal ei gelynion certh, 

I'r llawr yn Hi' ; 
Gorseddfainc Prydain Fawr 
I'tli ofal rho'wn yn awr, 
Pen llywydd Net' a llawr, 

Amddiffyn hi. 

Felly y terfynwyd y Cyfarfod dyddorol hwn, o ba un y 
rhoddasom yr adroddiad anmherfFaith blaenorol o hono. 



TRAETHAWD. 
"BRYN Y BEILL" 



Hynodir rhai bryniau yn y dywysogaeth am eu 
huchder — rhai am eu prydferthwch, ac ereill am 
ddygwyddiadau pwysig a gymerodd le arnynt neu yn 
eu hymyl. Yr hynodrvvydd olaf a berthynai i " Y 
Beili ;" ac ar yr ystyriaeth hon yn ddiau y teilyngodd 
fod yn Destun Eisteddfod Cymreigyddiony Wyddgrug. 
Y Bryn dan sylw, a saif yn mhen gogleddol tref y 
Wyddgrug ; gan dderchafu ei gopa gwyrddlas yn 
ngbanol dyffryn meillionawg, trwy baun yr ymddolena 
yr afon Alun. Cawn oddiar ei ben gyrlawn olwg ar y 
maes yn mha un y cafodd Lupus a Gannon oruchaf- 
iaetb ar eu gelynion, yn y flwyddyn 420. Yn y flwydd- 
yn 1736, cyfododd Nehemiah Grufiydd gofgolofn o'r 
iiiddugoliaeth,ar ba un y darllenir yr byn a ganlyn* ; — 
" Yn y flwyddyn 420, y Sacsomaid a'r Pictiaid wedi 
cyfuno eu byddinoedd, a wnaethant ryfel yn erbyn y 
Prydeiniaid, ac a ymosodasant arnynt yn y fro yma, 
yr hon hyd beddyw sydd yn dwyn yr enw Maes 
Garmon. Tra yr oedd yr arweinwyr Prydeinaidd ar 
gycbwyn y frwydr, Crist ei hun a ymladdodd yn y 
gwersyll. Tair gwaitb y dolefodd y fyddin Brydein- 
aidd ' Meluia !' Y minteioedd gelyuol a gythrudd- 
wyd gan fravv, a'r Prydeiniaid a orfoleddent ar eu gelyn 

* Gwladgarwr, Rhagfyr 1836. 



70 BRYN Y BEILI. 

heb dywallt gwaed. Felly, o gred, ac m'd trwy gryfder, 
y cafwyd y fuddugoliaeth.'' 

Os cyfeiriwn ein golwg tua'r Gorllewin, gwelwn 
Foel Gaer yn ymgodi goruwch bryniau Callestr, lie y 
syrthiodd Hywel Gwynedd, tywysog gwrol a chyfaill 
serchlawn i Owain Glyndwr, yn y flwyddyn 1380 ; ac 
ychydig yn nes atom, gwelwn breswylfod P. D. 
Cooke, Yswain, Gwysaney, yn cael ei addurno gan 
frigau, a'i gysgodi a llwyni deiliog ; yr hwn a gafodd 
ei warchae, yn amser y rhyfel wladol, gan Syr William 
Brereton, Ebrill 12, 1645, pryd y clybuwyd trwst 
tincian cleddyfau, a thwrf magnelau fel rhuad taranau. 

Yr enw Gwysaney, a ddeillia o'r gair Hosanna, sef, 
y gair y gorchymynodd Germanus i'w wyr floeddio 
dair gwaitb, nes dychrynwyd eu gelyrsion creulon, pa 
rai wrth ffoi ar ffrwst a ymdrechent groesi yr Alun, yr 
hon fel y tybir, oedd wedi gorlifo dros ei cheulanau : 
boddwyd y rhan fwyaf o honynt, a'r gweddill a eistedd- 
asant yn grynedig mewn llwyn ; yr hwn a enwyd ar ol 
hyny, Llwyn y gryn, neu Llwyn egryn. 

I'r Dwyrain eilwaith, y gwelwn Glawdd Offa, yn 
ymestyn ar draws y wlad ; yr hwn a adeiladwyd fel 
gwrthglawdd er atal pob cyfathrach rhwng deiliaid 
Ofla, brenin Mercia, a'r Cymry. Yn yr adeg hon yr 
oedd rhyfeloedd anorphen a gwaedlyd rhwng Offa a'r 
Tywysog Tindaethwyap Rhodir, sef oddeutu y fl. 790.* 

Wrth symud yn nes i'r dehau, ni a ganfyddwn 
weddillion mawreddig hen Gastell Caergwrle, lie bu 

* Oes Lyfr, tu daL 53. 



BRYN Y BEILI. 71 

brwydrau tost rhwng y Cyrnry a'r Saeson, gan Dafydd 
ap Owain Gwynedd, yn nyddiau Iorwerth y cyntaf, 
oddeutu y flwyddyn 1282. Hynodir y lie hwn fel un 
o'r gorsafoedd v lletvodd y frenines Eleanor, ar ei 
ffordd i Gaernarfon. 

Yn nes atom y saif y Twr, yn golofn fythol o dde- 
heurwydd a chyfrwysdra y Tywysog Rheinallt ap 
Grunydd ; pan yn ymladd yn ddiflino dros iavvnderau 
ei wlad a'i genedl : pryd y crogodd ddau o'i etymon 
wrth fach a ganfyddir yno hyd y dydd hwn, ac a losg- 
odd luaws o wyr Caerlleon, drwy roddi y Twr ar dan 
oddeutu y flwyddyn J 541.* 

Tua'r Dwyrain hefyd, y gwelwn Eglwys ardderchog 
y Wyddgrug ; yn nghladdfa yr hon y gorwedd Uuaws 
a hynodasant eu hunain fel rhyfelwyr dewrion ar faes y 
gwaed : ac ereill, fel Wilson, f a anfarwolasant eu coffad- 
wriaethau ar esgynlawr y celfyddydau ; enwau y rhai a 
beraroglant tra yr edmygir cywreinwaith, ac y perchir 
cynyrchion athrylith. Y mae y rhai hyn, er wedi 
inarw, yn Uefaru eto ; gellir dyweud am lawer un, 
" Y llaw enwog fu'n llunio, — cywreinwaith, 
Ceir hon wedi gwy wo ; 
Dengys ei fedd anedd o, 
Athrylith wedi 'i threulio." 
eto y mae cynyrch ei athrylith yn cael ei fawrhau a'i 
iynwesu. Yma hefyd y mae meirwon, pa rai, pan vn 
fyw, a ddiystyrid fel tvlodion ; ond yn awr, profir mai 
" Coffawdwriaeth y cyfiawn sydd fendigedig." 

* Gwel y desgrifiad a^enyddol o hyn yn y Bryddest Gadeiriol. 
+ uwel yr jbnglynion vn v Llyfr hwn. 



72 BRYN Y BEILI. 

Adeiladwyd yr Eglwys yn nbeyrnasiad Harri yr 8fed, 
oddeutu y fiwyddyn 1541. Gan fod y wlad oddiam- 
gylch i'w gweled mor amlwg oddiar y Bryn, gellir 
dweud yn ddibetms, na allasai ein benafiaid ddewis 
Ilanerch mwy manteisiol er adeiladu Castell ac am- 
ddiffynfa, na'r lie paradwysaidd a by fry d bwn ; gan fod 
yn annicbonadwy i un gelyn ymosod ar un rban or 
castell, beb dynu sylw y preswylyddion : ac felly cawsai 
y milwyr pertbynol i'r castell amser i barotoi gogyfer 
a phob ymosodiad. 

Y mae rban o'r Bryn yn naturiol, a rhan arall o 
wneuthuriad celfyddyd. Nid ydym, er chwilio yn 
fanol, wedi dyfod i benderfyniad pwy a'i hadeiladodd, 
na pha bryd yr adeiladwyd ef ; barna rhai mai gan y 
Cyinry, ereill y Rbufeiniaid, ac ereill mai y Sacsoniaid 
bia yr anrhydedd : ond y mae yn wirionedd anwadadwy 
fod castell ac arnddiffynfa gadarn wedi bod yma, ac iddo 
gael ei warcbae a'i gymeryd amryw weithiau. Bu y 
Rhufeiniaid yn ei feddianu, o berwydd cafwyd Batb- 
odyn o eiddo Vespasian yno, yr hyn a brofa wiredd y 
dybiaeth. 

Barna rbai* y gelwir y dref Wyddgrug, oddiwrth y 
Bryn-Gwydbrig, sef Gwyd-bryn a brig uchel, neu bryn 
ucbel ; ereill a farnant mai Gwau-grug, o herwydd fod 
Eglwys gynt ar y lie, wedi ei gweu a grug. Tybia y 
Doetbawr Puw, mai dyfod i wydd y grug, y w ei bri'odol 
haniad ; pa fodd bynag am yr enw, y cyntaf a etyb i'r 
enw Lladin, Monte Alto. 

* Cambrian Quarterly Review. 



BRYN Y BEILI. 73 

Gellir rhaim y Bryn yn dair rhan, sef y Twr uchaf, 
y Twr isaf, a'r Ddyfrgell. Ar y cyntaf, y mae coed 
wedi eu planu ; ar yr ail, y mae gardd berthynol i dy 
a adeiladwyd oddeutu y flwyddyn 1770, tua'r im amser 
ag yr adeiladwyd y mur sydd o'i amgylch, ac hefyd y 
planwyd y coed crybwylledig. I'r Gorllewin i'r Bryn 
uchaf, y mae y Ddyfrgell, yn, ac ogylch pa un y mae 
meini o amryw luniau a maintioli, rhai yn dair ac yn 
bedair onglog, ereill ar lun calon. Cawn hefyd dywod- 
faeni, pa rai a gludwyd o fan bellenig, oblegid nad oes 
craig o'r cyfryw faeni i'w cael yn agos i'r Wyddgrug : 
hefyd ceir Uawer o gwmrwd poeth, fel a arferid gynt i 
adeiladu castellydd, yr hyn sydd brawf diameuol fod 
castell ac amddiffynfa gadarn wedi bod ar y Bryn hwn. 
Dy wed traddodiad fod drws i'r Twr uchaf o du y Gor- 
llewin, ac fod ffordd tanddaiarol iddo yn cyfeirio tua'r 
Dwyrain. Dywedir hefyd fod 11a wer o arfau a bathodau 
wedi dyfod i'r amlwg, pan yn gwneud y ffordd sydd yn 
arwain heibio iddo i Ddinbych ; pa rai syddyn nghadw 
yn bresenol yn Westminster Abbey, Llundain. 

Yr banes cyntaf a gawn am y Beili yw, — daeth 
y Saeson a'r Normoniaid, ac a feddianasant y castell, 
y rhai a'i hadgyweiriasant, gan ei wneud yn amddiffynfa 
gadarn. O'r pryd trychinebus hwnw, hyd yr oes hedd- 
ychol hon, ymdrechaf roddi ei hanes mor gywir a 
chryno ag y gallaf. Cyn yr amser hwnw, ni ellir ym- 
ddibynu ar wiredd yr hanesion a'r traddodiadau a geir 
am dano. Yr hanes nesaf a gawn yn amser William 
Rufus, pryd yr oedd yn meddiant Estruc Cruer,* yr 

* Powell, 151. 



74 BRYN Y BEXLI. 






hwn a adawodd gastell Ewlo, yr hwn oedd ar y pryd yo 
perthyn i'r lie hwn, er cartrefu yn nghastell y Wydd- 
grug,* yr hwn a'i cymerodd drwy drais oddiar ein 
henaflaid, ei berchenogion cyntaf, oddeutu y fl. 1093. 
Ar ol hyn, cawn ei fod yn meddiant Roger de Monte 
Alto, prif Oruchwyliwr castell Caerlleon, a Barwn i 
Iarll Norman. Y dwthwn hwnw y gwareheid ef gan y 
Saeson a'r Normaniaid, y rhai oeddynt yn gorthrymu 
y Cymry dioddefgar, gan eu hyspeilio yn baraus o'u 
meddianau, eu tai, a u tiroedd, gan eu rhoddi i'r sawl 
a ewyllysient, er ateb eu dybenion cyfrwysddrwg eu 
hunain. Y Cymry gwrolfrydig or diwed d bender- 
fynasant dd'ial eu cam, a chyfodi fel un gwr i wrthwy- 
nebu y Philistiaid dienwaededig. Yn y cyfamser, 
casglodd yr enwog a'r bythgofiawl Owain Gwynedd 
fyddin gref, y rhai a benderfynasant o un galon i sefyll 
yn bur a diysgog i'w Tywysog, er amddiffyn eu rhagor- 
freintiau a'u rhyddid, ac i daflu ymaith yn hullol iau 
haiarnaidd y genedl estronol. 

Ar ol llawer o gynygion i gymeryd y Castell, wedi 
i'r Cymry dewrion roddi eu bywydau i lawr yn ebyrth 
dros ryddhad eu mamwlad ; ac wedi llawer o dywallt 
gwaed o bob ochr, enillodd y Cymry y fuddugoliaeth, 
gan adfeddianu yr hen Gastell cadarngryf, a chymeryd 
eu gelynion yn garcharorion, y rhai gan mwyaf, a 
ddinystriwyd, a'r Castell a wnaed yn garnedd tua'r 
flwyddyn 1 144.f Y Saeson yn canfod hyn yn sarhad 
o'r mwyaf arnynt fel cenedl, a'u bod wedi eu gorfodi 

* M. S. Notes to a copy of Powell's History at Pengwern, 
f PowelJ, 199.- 



BRYN Y BEILI. 15 

er eu gwaethaf i ymostwng, a rhoddi pob hawl or He i 
fynu, a benderfynasant wneucl un yniosodiad ychwaneg- 
ol er ei adfeddianu. Er dy fried eu cyfrwysdra a'u 
gallu mewn rhyfel yn yr amser hwnw, yr oedd medr 
y Cymry i drill arfau yn ogystal a'r eiddynt hwythau ; 
er cyraaint o vvaed a gollwyd, ac er cynifer o frwydrau 
a ymladdwyd, methasant a'i gael yn ol. Erbyn 
hyn, yr oedd Randolph, Iarll Caerlleon, wedi 
bwriadu ei feddianu. I'r dyben hyny, casglodd lu 
mawr, yn gynwysedig o Gymry a Saeson, yn erbyn 
Owain Gwynedd. Owain yn hysbys o'i fvvriad o ddyfod 
i swydd Callestr, a thref y Wyddgrug, a wnaeth bob 
parotoad gogyfer a'u dyfodiad, gan anfon gwylvvyr i 
wylio ar ysgogiadau y gelyn ; a thra thebyg iddynt 
ddefnyddio y lie hwnvv a elvvir Pen y Wylfa, yn agos 
i Argoed, fel He manteisiol i graffu ar ysgogiadau y 
gelyn. Gwedi cael golwg ar y fyddin elynol yn ym- 
daith tuag atynt, gwnaetbpwyd hyny yn hysbys i'r 
Tywysog, yr hwn gycla brys, a orchymynodd udganu 
yr udgyrn, i alw ar ei filwyr i gymeryd eu lleoedd yn 
eu rhengau. Erbyn hyn, gwelid y fyddin estronol yn 
dynesu yn lluoedd ofnadwy ; ac Owain a'i wyr yn barocl 
i fyned i w cylarfod ; felly y bu, gadavvsant y Castell 
(yr hwn a adeiladodd Owain) ac aethant yn mlaen 
gyda phenderfyniad didroi yn 61 i wrthwynebu y fyddin 
Sacsonaidd, a chadw meddiant oesol o'u tiriogaeth, 
drwy orchfygu yr estron. Ymgyfarfyddodd y ddwy 
fyddin mewn lie a elwir Bryn Ellyllon ; man lie cafwyd 
ysgerbwd dynol, a chrochan yn llawn o bethau gwerth- 
fawr. Dechreuodd y Cymry y rhyfel drwy ruthro ar 



76 BRYN Y BEILI. 

eu gelynion yn sydyn : a brwydr echryslawn a f u y 
canlyniad ; — 

" Tyrfaoedd, tyrfaoedd, i'r gad yn ymgasglu, 

Tyrfaoedd, tyrfaoedd, gan amled a'r dail, 

Ac arfau dinystriol pob tud yn ymwrychu, 

A dial yn dyfod na welwyd ei ail ; 

Llais udgorn ar udgorn yn bloeddio drvvy'r broydd, 

Cleddyfau hogedig yn ysgvvyd ei min : 

Rbyvv wyllt weryriadau yn ateb eu gilydd, 

A'r nieircb a'r marcbogion yn awcbus i'r drin." 

Yn mhoetbder y rhyfel, yr oedd Randolph yn ben- 
derfynol o enill y frwydiv drwy wresawgrwydd ei wyr 
a cbadernid ei alluoedd. Owain o'r ochr arall, yn 
ymgysuro yn awyddfryd tanbaid a gwroldeb digyffelyb 
y Cymry, ac hefyd yn nghyfiawnder ei achos, gan 
ruthro yn eofn drwy rengau y gelynion a'u llwyr j 
orcbfygodd ; a cbafodd orucbafiaetb anrhydeddus j 
arnynt rnor llwyr, fel y gorfu arnynt ffoi ar ffrwst i 
Gaerllepn, gan br'iodoli eu gwaredigaeth i gyflymder eu 
meircb, yn fwy nag i'w dyfais a'u galluoedd eu 
bunain. Cymerodd y frwy dr hon le fel y tybir oddeutu 
y flwyddyn 1 149.* Ar ol hyn, yn nesaf tybir iddo gael 
ei gymeryd gan y Saeson, yn Ngauaf y flwyddyn 1 188 ; 
ac ar ol hyny daeth y Ty wysog Llewelyn ap Iorwertb 
a byddin luosog yn erbyn y Saeson, pa rai oeddynt 
wedi ei warchae yn gadarn, ac wedi ei adgyweirio mor 
drwyadl, fel y tybid ei fod yn anorchfygol ; ond trwy 
gyfrwysdra a pbenderfyniad Llewelyn a'i wyr yn y 

* Welsh Chronicle, 197—202. 



BRYN Y BEILI. 77 

frwydr hon, cawsant fuddugoliaeth, gan feddianu y 
Castell, a chymeryd eu gelynion yn garcharorion.* 
Yn nesaf cawn ef wedi ei gymeryd yn ol gan y Saeson 
yn y flwyddyn 1267.f Wedi hyny cawn ei fod wedi 
ei gymeryd gan GrufTydd ap Gwenwynwyn, Arglwydd 
Powys ; ond nid heb iddo golli nifer s o'i wyr yn yr 
ymgyrch hoeth a gymerodd le ar yr achlysur ; pa fodd 
bynag, gorchfygodd y gelyn, a dinystriodd y Castell. 
Ar ol hyny, cawn fod lorwerth I. wedi dianc yno rhag 
y Cymry, ac iddo fod yn noddfa iddo yn y fl. 1282 :+ 
yn yr un amser rhoddodd orchymyn i dori i lawr goed- 
ydd oedd rhwng y Castell hwn a lie a elwid gynt 
Swersdeicood ; gan fod amryw leoedd yn yr ardaloedd 
hyn wedi en henwi oddiwrth goed, megis JLrgoed, 
Bryncoed, Coedllai. Pa fodd bynag am sefyllfa y lie, 
achosodd gwaith lorwerth i frwydr gymeryd lie yn agos 
i Gaergwrle, rhyngddo a Dafydd, brawd Llewelyn. 
Yr oedd gwyr lorwerth yn tori y coed, gan eu hanfon 
i'r Iwerddon, heb roddi nn math o dal na diolch am 
danynt i w perchenogion. Fel y crybwyllwyd, cymer- 
odd brwydr echryslawn le rhwng lorwerth a Dafydd, a 
throdd y fuddugoliaeth o blaid Dafydd. Ar ol hyn o 
lwydd, yr oedd Dafydd a Llewelyn yn benderfynol i 
dynu y genedl o afaelion y gormeswr lorwerth, gan 
fod y Cymry y pryd hyn o un galon a'u gilydd, am 
sefyll yn ansigledig o blaid eu hiavvnderau, ac i ar- 
il wys eu dialedd cyfiawn fel olew berwedig ar ben eu 
gorthrymwyr, a chymeryd y Castell oedd y pryd hyn 

* Cambro Brittanicum, Lloyd Comment, 157. + 'Red Book of 

Hengest, t Prydnawngwaith y Cymry, 112. 



78 BRYN Y BEILI. 

yn meddiant y Saeson ; ac yn hyn ba y Cymrv gwrol 
yn llwycldianus. 

Yn y rhyfel-dymor hwn, meddyliodd Llewelyn yn 
ei galon y buasai yn gweled y dydd y coronid ef ag 
aur goron ; a chwifio teyrnw'ialen ar orsedd Prydain. 
DVangodd Iorwertli i'r Castell hwn, gan i'r Cvmry ei 
adael, er erlid ar ol eu gelynion o'u tiriogaetbau. 

Yr hanes nesaf a ddaw i'n sylw am y lie ucbod yw, 
pan ddaeth y newydd foci mab i Iorwerth I. wedi ei eni 
yn Ngbastell Caernarfon, yr hyn a gythruddodd y 
Cymry am eu twyllo mor ddigywilydd o bartb i gae! 
Tywysog na ddeallai air o Cymraeg, fel yr ymfyddin- 
asant yn unol o dan lywyddiaeth y galluog Syr Gruff- 
ydd Lloyd, yr hwn oedd Farwn i Iorwerth I. gan 
lwyr orchfygu eu gwrthwynebwyr a. chymeryd nifer 
mawr o Gestyll Gogledd Cymru. Gwnaeth hefyd gais 
ar Gastell y Wyddgrug; ond methodd yn ei amcan, a 
dygvvyd ef yn garcharor i Ruddlan, lie y dienyddiwyd 
ef yn y flwyddyn 1322.* Ar ol hyn, rhoddodd Daf- 
ydd, brawd " Llevvelyn ein Lly w olaf,'' gais am gymeryd 
y lie, ond prin a gwael yw yr hanesion am hyny. 

Nidydym er ymholi, wedi cael allan fod dim neillduol 
wedi ei gofrestru yn gy sy 11 tiedig a'r hen amddinynfa ar 
ol hyn, ond ei bod wedi cael ei rhoddi i deulu Syr John 
Stanley, yr hwn a gyfenwyd yn Iarll Derby ar ol y 
rhyfel yn Bosworth Field ; yr hwn a adeiladodd yr 
ochr ogleddol i Eglwys y Wyddgrug : gwelir ei arf- 
beisiau o'i mewn hyd y dydd hwn. 

Yn nesaf, rhoddwyd y lie ar werth pan y daeth yn 

* Powell, 383. 



BRYN Y BEILI. 79 

cfiddo y Dywysoges Vincent. Yn bresenol y mae yn 
eiddo y Mostyniaid o Fostyn ; a'r holl elw tanddaiarol 
sydd i'r Treforiaid. Yn y flwyddyn 1849, ffurfiwyd 
Pwyllgor er cael Bowling Green ar wastadedd y Bryn. 
Pan yn parotoi cyfran o hono, cafwyd 15 o ysgerbydau 
dynol, o fewn nawneu ddengmodfedd i'r arwyneb; eii 
hesgyrn oeddynt gyfan heb braidd eu hanffurfio : yr oedd 
eu danedd fel yr ifori, ac oil yn berifaith ac o faintioli 
mawr. Daeth lluaws o ymwelwyr i gael golwg arnynt, 
a phob un or edrychwyr a gwahanol dybiau am danynt, 
o barth yr amser y claddwyd hwynt. Myn rbai gredu 
wrth ben yr esgyrn, eu bod yn filwyr dewrion yn amser 
Owain Gwynedd, sef oddeutu 700 o flwyddi yn ol ; 
ereill a farnant mai cyrff rbai or Beirdd neu ofyddion 
dysgedig oeddynt, yn amser y Derwyddon ; barna 
ereill eu bod yn Gristionogion, oddiwrtb y ffaitb o'u 
bod wedi eu claddu a'u traed tua'r Dwyrain. Gellir 
gyda yr un sicrwydd baeru eu bod yno er amser Syr 
Gruffydd Lloyd, neu Llewelyn ein tywysog olaf, o ran 
dim sydd wedi ei groniclo am y fatb amgylchiad. 

Wele ni yn awr wedi taflu golwg dros hanes y Bryn, 
o'r amser yr oedd yn faes gwaed a cbelanedd, byd yn 
awr, pan y mae yn gadlas i chwareu y bel arno. O 
gyfnewidiad rhyfedd ! O drbad bendithiol ! Y He 
fu gy nt yn ffrydiaw o waed, a He clybuwyd 

" Trystio arfau tros y terfyn, 

Corn yn deffro cawri y dyifryn, 

Tanio eelloedd, gv/aed yn colli 

Yn mro Rbutbyn, gynt fun peri 

I'r ael dduo ar Wyl Ddewi, 

Ar hyd y nos." 



80 BRYN Y BEILI. 

ond trodd y rhod, ac 

" Heddyw darfu ystry w estron, 
Ellyll hwyr, a cbyllyil hirion, 
Saeson fu'n elynion ini, 
Heno gwisgant genin gwisgi, 
Llaw-Iaw 'n dawel Wyl ein Dewi, 

Ar byd y nos." 

Er fod y Castell wedi myned or golwg, ac er fod y 
milwyr dewrion a'u calonau gwresog wedi ymgymysgu 
a llwch y ddaiar, y mae yr un ysbryd eto wedi syrthio 
ar eu holafiaid. Ni elwir arnom ni i gymeryd arfau, 
gan fod oes o heddwch wedi cymeryd lie dyddiau 
rhyfel ; ond gelwir avnom i efelychu ein hynaiiaid 
mewn gwroldeb, penderfyniad, dyfalbarhad, a doeth- 
ineb, — i ynidrecbu goleuo y genedl ac anfon anwybod- 
aetb o'r tir. 

Dywedai Taliesin y gwir pan broffwydai, — 

" Eu Ner a folant, 
Eu hiaith a gadwant.'* 

Ie, " Mir Ner afolant" er taranau ac er trinoedd ; 
o herwydd ar y Bryn hwn, He y bu gynt dywallt gwaed, 
y gwelir yn awr deml* i'r Duw by w. Lie y bu tywys- 
ogion creulon a rhyfelgar yn derbyn gwarogaeth, yn 
awr telir addoliad i Dywysog tangnefedd ! 

" Eu hiaith a gadwant" Ar y Bryn hwn y 
cyhoeddir Eisteddfod Cymreigyddion y Wyddgrug ; a 
Chymraeg glan gloew a leferir yn yr oes hon gan drig- 

* Addoldy perthynol i'r Trefnyddion Wesleyaidd a saif ar ochr 
Bryn y Beili, 



BRYN Y BEILI. 81 

olion yr ardaloedd. Yr un iaith ag a lefarai Dafydd a 
Llewelyn, — yr un iaith ag y canai Taliesin ac Aneurin 
ynddi, — a'r iaith yn mha un yr addolai y Derwydd- 
on gynt Awdwr y Greadigaeth yw yr iaith henafol a 
folir, a goleddir, ac a fynwesir gan 

" Fflint enwog a'i phlant anwyl." 

Yn awr y mae yr annghydfod rhwng Lloegr a Chymru 
wedi myned heibio ; y inae duwies heddwch yn teyrn- 
asu trwy y ddvvy wlad ; mewn gair, y mae y ddwy yn 
nn; — yr un Senedd,— yr un deddfau, — a'r un fren- 
ines rasol yn llywodraethu. 

Di'olchwn i Awdwr pob trugaredd fod ein coelbren 
wedi syrthio mewn lie mor ddymunol, ac mewn oes mor 
fanteisiol i enill gwybodaeth a dysg. Dan y fath 
heddwch ag yr ydym yn ei fwynhau, bydded ein holl 
rym meddyliol yn cael ei ddefnyddio er enill y gwy- 
bodaethau hyny sydd wedi traderchafu Prydain gor- 
uwch cenedloedd y ddaiar : a bydded i'n teyrnas 
oleuedig gadw ei chymeriad o fod yn fawr, yn ogon~> 
eddus ac yn rhydd. 

LLAIS O'R BRYK 

Mr. James Hughes Jones, Wyddgruy. 



TRAETHAWD. 
DEFNYDDIOLDEB GLO." 



Mae y Creawdwr haeliorius wedi ysgrifenu cyfrol 
fawr creadigaeth i gael ei dadlenu gan deulu dyn; 
torodd y llythyrenau yn ddigon breision, a rhoddes 
gynifer o gyfleusterau i ddysgu darllen, fel ag yr ydym 
yn drylwyr dd'iesgus os arhoswn mewn anwybodaeth a 
thywyllwch. Nid yw angenrheidiol i feddwl ystyrbwyll 
gyflymu i diriogaethau dychymyg ansicr, ac aros ar 
fympwyon disail, mewn trefn i ganfod doethineb y 
perydd anfeidrol, o herwydd y mae mil o wrthddrych- 
au yn ei ymyl, ac o dan ei lygad, y rhai o'u myfyrio 
yn ddyladwy, a ddygant y galon i deimlo, a'r tafod i 
ymadroddi geiriau y gwr mawr o wlad Uz, " Efe syn 
gosod terfyn ar dywyllwch, ac yn chwilio allan bob 
perffeithrwydd, byd yn nod meini tywyllwch a chysgod 
angau." 

Yn mysg yr amryw wybodaetbau sydd a tbuedd 
ynddynt i eangu ein syniadau am y Bod Gorucbaf, rhaid 
rhestru Daiardraith (Geology), yn y dosbartb blaenaf. 
Dywed Syr John Herschell yn ei draetbawd penigamp 
ar " Atbroniaeth Naturiol/' fod Daiardraith o ran 
mawredd a gorucheledd y gwrthddrychau a pba rai yr 
ymdrinia yn ddiameuol i gael ei hystyried yn nhafol y 
gwybodau yn nesaf i Seryddiaeth. 



DEFNYDDIOLDEB GLO. 83 

Mae gib, sef testun em hymdriniaeth bresenol yn 
perthyn i'r dosbarth daiardreithol o weithredoedd Llun- 
iwr y bydysawd, ac mae dwy dyb yn cael eu coleddu 
gan naturiaethwyr o barth i ffurfiad glo ; yn ol y 
gyntaf, haerir fod defnyddiau bydyfol (vegetable) wedi 
bod yn cynyddu yn goedwigoedd tewion am lawer o 
flynyddau ; yna trwy fath o gynyrfiadau tanddaearol, 
fod y tir wedi suddo a dyfod yn fath o forgamlas 
(estuary), ac yn y sefyllfa bon byddai i afonydd olchi 
llaid a tbyvvod iddo, a gorchuddio yn Uwyr y crynsvvth 
bydyfol, a flurfio gwelyau o dywodfeini a theneufeini 
drosto ; a'r defnydd tyfavvl gorchuddiedig bwn mewn 
ysbaid o amser a ymnewidia yn sylwedd, a adnabyddir 
yn bresenol wrtb yr enw glo. 

Golygiad arall ydyw, fod afonydd mawrion, wrth 
ymdywallt i wahanol bantleoedd, yn cludo gyda hwynt 
yno y defnyddiau angenrheidiol i ffurfio yr haenau a 
ganfyddir o dan arwynebedd y ddaiar : afon or partb 
hwn a ddygai y llaid a gyfansoddai y teneufaen ; un 
arall, o gyfeiriad arall, a gludai ddefnyddiau hydyfol, yr 
bwn a ffurfiai y glo, ac felly yn mlaen. Mae y naill 
a'r Hall or tybiau hyn wedi eu beicbio ag anbawsderau ; 
ond gan na phertbyn yr ymofyniad hwn yn gymaint i 
destun ein traethawd presenol, gadawn ef, gan ddisgyn 
yn union gyrchol i daflu brasclwg ar Ddefnyddioldeb 
glo. Mae y defnydd dan sylw, i gael ei restru gyda'r 
blaenaf yn nosbarth y mwnau o ran gwerthfawredd — 
yn un o rodclion defnyddiolaf awdwr natur i feibion 
dynion. 

Gall mai rhwyddach i'r cyfansoddydd yn gystal a'r 



84 DEFNYDD10LDEB GLO. 

darllenydd, fyddai edrych ar ddefnyddioldeb glo 
mewn tri golygiad, na gad,ael i ddychymyg gymeryd ei 
fibrdd i ddilyn amryw syniadau gwylltion a allant 
ymsaethu idclo wrth fyned yn mlaen. Amcanwn 
ddangos ei Ddefnyddioldeb fel y mae yn was- 

ANAETHGAR 1 GYSURON YR AELWYD DEULUAIDD. 

Un o drefniadau doethaf y Llyvvydd haelionus er cysur 
meibion dynion, y w, sefydliad y gymdeithas deuluaidd ; 
gardd ydyvv, lie mae syniadau coethusaf y galon ddynol 
yn derby n meithriniaeth ac ymgeledd. Mae pob dyn 
ystyriol yn teimlo grym y gwirionedcl hwn, a chymer 
mewn Haw ymchwilio am aneddfa He gall y teulu gyd- 
fwynau cymdeithas eu gilydd. Dacw adeilad yn cael 
ei chodi mewn man cyfleus, dosberthir hi yn wahanol 
ystafelloedd, un yn neullduedig i ddwyn yn mlaen y 
goruchwylion teuluaidd, un avail i fwynau cyfeillach eu 
gilydd yn ngbyd ag eiddo rhyw bertbynas neu gymydog 
a ddygwyddo dalu ymweliad iddynt ; y lleill yn cael eu 
defnyddio fel cwsgystafellau, lie y tawel huna y teulu 
cariadus ar ol Uafur a thrafferthion y dydd. Ry w noson 
arw yn nghanol y Gauaf duoer, pan ymfrwydrai yr 
elfenau cynhyrfus, dacw y teulu lion yn cymeryd eu 
heisteddleoedd o gwmpas y tan glo ar aelwyd lanwaith. 
Clywantdwrfy corwynt ysgythrawg WTth cbwareu a 
changenau y derw cauadfrig ; ymluchia y cenllysg 
trymion yn erbyn gwydry fFenestr, nes y treiddia iasau 
o frawychdod trwy fynwes y rbai sydd oddimewn. 
Nawf y cymylau duon ynyr ucbelderau uwchben y ddai- 
ar, ac mae holl aneirif ser y nen yn ymgladdedig mewn 
mwrllwch gorbruddaidd ; goblygir wyneb anian mewn 



DEFNYBDIOLDEB GLO. 85 

lleni ty wyll fel cysgodion angau, mae chwiban yr awelon 
wedi dychryn brenin y goedwig i'w ffau ; pelydra y 
fellten yn nghanol y caddug, yn unig i wneud i'r tyw- 
yllwch ymddangos yn dduach drachefa, a sigla y daran 
drystiog holl sylfaeni y mynyddoedd uchel,nes-y tybiem 
eu bod am neidio oddiar eu gwadnau a cbladdu pobpeth 
odditan eu gwreiddiau ! Oh ! noson ddigon trom i beri i 
galon y dewraf ddarfod yn ei fynwes ! Ond caniatewch 
i ddychymyg ymwthio i fewn i un o ystafelloedd yr 
anedd glyd a ddarluniasom ; cenfydd yno wr a gwraig 
a thy aid o rai by chain, yn eistedd o amgylch y tan glo, 
yn ei oleuni gwelant y gwenau siriolfryd yn gorphwys 
ar ruddiau eu gilydd, ac yfant lawenydd o Ion chwareuon 
diniweid y plant ieuengaf. Wrth ei wres ymdwymnant 
pan mae y gawod eira yn gorchuddio y moelydd 
noethlymion, a'r awelon rhewllyd yn rhwymo yr afon- 
ydd yn ngadwyni trymion yr ia. Wrtho y maent yn 
darparu eu bymborth beunyddiol ; maent yn crasu eu 
bara, yn berwi eu cigfwyd, ac yn twymno y dyfroedd 
tuag at eu g , wasanaeth. 

Heb dan, buasem ddyeithriol i gysuron yr aelvvyd 
gartrefol,rhynasem yn ein haneddau gan oerfel y Gauaf, 
ymddifadasid cartref o rai o swynion melusaf ei enw. 
Golwg ar y tan sydd yn sirioli teimlad y gweithiwr 
llafurus ar ol helbul a llafur y dydd — sydd yn croesawi 
dychweliad y wraig dynergalon o'i thaith fiinderus — 
sydd yn ganolbwynt cynullfan yr ieuainc chwareus 
wedi taenu mantell gaddugawl dros wynebpryd eang- 
faith anian. O gylch y t^n mae y teulu dedwydd yn 
clustymwrando a sibrwd yr awelon, yn eistedd i ymloni 



86 DEFNYDDIOLDEB GLO. 

wrth ddarpariadau Rhagluniaeth, pan mae ei bwrdd 
haelionus wedi ei arlwyo, ac yn penlinio i anerch gor- 
seddfa rad tvefnwr boll amgylchiadau y bydysawd. 

Yn awr, y mae geuym i sylwi fod ein testun, 
sef glo, yn aros heb ei gyffelyb fel defnydd tan- 
wydd cyffredin. Nid yw coed na mawn yn ddefn- 
yddiau mor rhagorol, gan na chynyrchant dan mor 
loew nac mor baraol. Maent yn llawer drutach; nid 
ydynt mor lanwaith a didrafferth, ac nis gellir eu cael 
yn y fath gyflawnder. Pe buasai trigolion yr ynysoedd 
Brutanaidd dan angenrheidrwydd o arfer coed fel defn- 
ydd tanwydd cyffredin, buasent cyn hyn heb eu Uwyni 
cauadfrig, a'u coedwigoedd addurnawl ; ymddangosasai 
llechweddi Cymru ben fel wedi ei digroeni ; canasai yr 
eos alarnad wylofus am ei deml wyrdd-ddeiliog, edrych- 
asai y gog bereiddlais yn synsiomedig heb gangen i 
orphwys ar ol ei thaith luddedig dros diroedd a moroedd 
geirwon. -Cyflwynasai yr " Ynys Fel/' olygfa o lym- 
der a thlodi anrhei thiol. Ond gadawer y dderwen i 
ledu ei changenau, arbeder y fedwen las i addurno 
llanerchau y dyffryndir : wele ddaioni, a gofal cyffredin 
awdwr pob daioni yn ymddysgleirio, mae y defnydd 
tanwydd a elwir glo wedi cael ei ystorio mewn cyflawn- 
der yn nghuddfanau tanddaiarol y greadigaeth, a cheiff 
ei gloddio i fynu oes ar ol oes at wasanaeth ac angen- 
rheidiau dynolryw, ac iddo yr ydym yn ddyledus am 
ran fawr or cysuron a fwyneir genym mewn ystyr 
deuluaidd a chymdeithasol. 

I gael ein hargyhoeddi o ddefnyddioldeb y mwnai 
llosgawl hwn, rhaid taflu golwg dros yr aelwyd glyd, 



DEENYDDIOLDEB GLO, 87 

syllu ar y teulu tawel yo eistedd o gvlcb eivias loew o 
dan glo, gwrando addysgiadau y tad gofalusyn cyfar- 
wyddo ei blant i deithio Ilwybrau rbinwedd, gweled y 
fain yn ysgwyd ei maban ar ei mynwes, gan ganu iddo 
gwsgemyn yn yi ymadroddion ciillyn byny, 

" Su, su, fv Maban gwyu cydgau, 
A gwasg d' amrantau i gysgu ; 
Angvlion santaidd In diswrth, 
A wyliant wrth dy wely; 
Ac arnat mewn trugaredd gref, 
Mae gwyneb Nef yn gwenu." 

Un or cynbyrdon grymusafi ddedwyddwcb y gvm- 
deitbas deuluaidd yWj gweled yr alcb loewedig yn llawn 
o dan glo siriolbryd, a gweo ar wy neb y wraig a'r plant 
wrtb groesawi y gwr i gymeryd ei eisteddle yn eu plith 
er dadflino ei aelodau Uuddedig. Xid dychymygol yw 
y darlun a dynasoin, teimla pob dosbartb o'r wladwr- 
iaetb ryrn a gwiredd ein syluadau. Anedd beb aelwyd 
fyddai anialwcb, aelwyd beb dan fyddai gwawdio teim- 
lad y rhynedig ; tan beb 16 i'w ddodi arno a oiynai dra- 
ifertb, ac yn fuan a ddiffoddai ; o ganlyniad ymddengys 
defnyddioldeb glo wrtb ystyried ei wasanaetbgarwch 
i gysuron a dedwyddwcb yr aelwyd deuluaidd. Mae 
yn un o anhebgorion bywyd, nis gwyddorn pa fodd i 
ibd yn ddedwydd bebddo ; y mae sefyllfa oymdeitbas 
yn gyfryw, fel y collein un o brif golofnau ei gwerth 
pe collem y glo, ac y mae yr ystyriaeth bon yn prori 
ei ddefnyddioldeb. 

Ymddengys Defnyddioldeb Glo yn mhell- 



88 DEFNYDD10LDEB GLO. 

ACH WRTH YSTYRIED Y LLAEURWAITH A GYNYRCHA 

i ddeiliaid y wladwriaeth. — Hen wirionedd a 
draethwyd gan y doethaf o ddynion yw hwnw, u O 
bob Uafur y niae elw." Mae y segurddyn yn falldod 
cymdeithas, — yn fraenedd gwladwriaeth, — yn felldith 
dynolryw. Llafur yw yr olew a dywelltir ar begynau 
olwynion masnach, — yw yr awelon a leinw hwyliau 
llestri trafnidiaeth, — yw yr agerdd a weithia yn mlaen 
gerbydres bywyd, — ie, llafur yw enaid bywiogrwydd 
goruchwylion cymdeithas. 

Yn awr, ein gorchwyl yw dangos fod glo yn achosi 
llafur, a'r gwaith o'i godi yn cyflwyno gorucbwylion 
beunyddiol i nifer luosog o drigolion Prydain Fawr. 
Gwyr ein darllenwyr bod Uawer o'r defnydd dan sylw 
yn cael ei godi yn Ffrainc, Ysbaen, Belgium, a'r 
Almaen. Cafwyd hyd i welyau eangach neu gyfyng- 
ach yn India, China, Ynysoedd yr India Ddwyreiniol, 
Australia, a Zealand Newydd, yn Ngogledd Amerig a 
Nova Scotia, &c. &c. ; o'r holl faesydd hyn, yr un yn 
Ngogledd America ydy w y pwysicaf a'r eangaf, gan y 
cyflwyna i ein sylw arwynebedd o 16 pygaidd a meinin- 
aidd mwy na boll arwynebedd yr Ynys hon. Gwel 
Chambers Information for the People. Nid oes 
genym wrtb law ystadegau cywir o nifer y llafurwyr 
yn Mhrydain Fawr, a (Jdybynant ar y fasnacbaeth 
mewn glo, am eu cynaliaeth a cbyflenwad eu hangeu- 
rheidiau beunyddiol. Mae canoedd o weitbwyr yn 
enill bywioliaeth onest oddiwrth ymdrafodaetb a glo 
yn swyddi Dinbycb a Cballestr yn Ngogledd Cymru. 
Yn swyddi Morganwg a Mynwy yn Neheudir Cymru, 



DEFNYDDIOLDEB GLO. 89 

suae miloedd o lafurwyr gwrolfryd yn enill eu bara 
beunyddiol oddiwrth y fasnachaeth mewn glo. Ych- 
I waneger atynt y teuluoedd lluosog sydd yn dysgwyl 
pvrth y gweitbwyr llafurus am eu cynaliaeth, a chwydda 
y rhifedi drachefn i gyfanswm dirfawr. Ceir profion- 
cryfach eilwaith o wiredd ein syhv os taflwn olwg dros 
helaethder y gweithiau yn swydd Stafford a'r Alban. 
Hysbysir ni fod amryw faesydd o 16 pygaidd a 
meininaidd yn y Werdd Ynys., ond ni chyfodwyd 
nemawr o bono hyd yn bresenol, gan fod y rhan fwyaf 
o'r hyn a ddefnyddir yn Dulyn, Belfast, &c., yn cael ei 
gludo o Loegr i'r lleoedd enwedig. A diameu genym 
fel yr offrymir yr ysbryd cytbryblus sydd wedi blino 
y chwaer Ynys am gymaint o amser, y cynydda 
ysbryd anturiaethol, a cheir defnyddiau Uafurwaith i 
lawer iawn or tvigolion truenus, or maesydd crybwyll- 
edig. Gallem daflu golwg cyn myned yn mhellacb, ar 
un or maesydd glo helaetbaf yn Ynys Brydain, sef, 
eiddo New Castle, Byddai sylwi ar ycbydig o ffeithiau 
eglur yn ddigon i brofi ein bod yn gyfiawnaol wrth 
ystyried defnyddiokieb glo mewn rban fawr yn gynwys- 
edig yn y gvvaith sydd yn deilliaw trvvy ymdriniaetb ag 
ef i lafurwyr gonest ae ymdrecbgar. Mae maes glo 
New Castle yn unig yn cyflwyno o'i ymysgaroedd yn 
flynyddol uweblaw chwemilfil o dunelli o 16. Mae 
dros dri ugain mil o ddynion yn cael gwaith oddiwrth 
ei gloddiad, ac mae pedaircant-ar-ddeg o longau wrtb 
f gorcbwyl yn baraus o gludo glo oddiyno at wasanaeth 
y brifddinas yn unig. Gadawer fod pedwar o ddwylaw 
ar gyfartaledd yn perthyn i bob un or llestri hyn, nid 

G 



90 DEFNYDDIOLDEB GLO. 

oes Ilai na phum mil a chwe chant o ddynion yn ofynol 
i gwblaullafurwaith y gangen hon o'r fasnachaeth mewn 
glo. Ac os ychwanegir at y nifor hwn y lluoedd sydd 
ar waith yn llwytho acyn dadlwytho y llestri crybwyll- 
edig, ac yn cludo y glo at wasanaeth ei dreulwyr, tebyg 
na chyfeiliornem lawer trwy ddywedyd nad yw y glo a 
gludir o New Castle i Lundain, yn rhoddi gwaith yn 
flynyddol i nemawr Uai nag ugain mil o bersonau yn 
ei gludyddiaeth yn unig. 

Taeddir yr ysgrifenydd, yn mhellach, i gredu na 
byddai ystyried pob un o'r ugain mil hyny ar gyfartal- 
edd yn meddu gwraig ac un plentyn, yn rhy ucbel ar 
amcangyfrif, yr hyn a wnelai y nifer dirfawr o driugain 
mil ! Dywedasom eisioes, fod triugain mil o ddynion 
ar waith yn nghloddiad y glo, ac os lluosogir y nifer 
hwn wrth y rheol uchod, canfyddwn fod y rhif a dder- 
byniant eu cynaliaeth oddiwrth waith glo New Castle 
yn unig yn ymylu ar ddau gant a haner o flloedd o 
bersonau ! ! A sicr fod yr arian treigl (capital) ang- 
enrheidiol i gario y fath orchwyl cangenog yn mlaen 
yn amryw flliwnau o bunau yn flynyddol. Gall y 
crybwyllion hyn gyfieu rhyw ddrychfeddwl am svvm yr 
arian a mawredd y llafur angenrheidiol yn y fath 
fasnachaeth eang a changenog. 

Nid yw yn un dianrhydedd i neb orfod cynal ei hun 
a'i deulu trwy lafur ei ddwylaw ; yr oedd Adda pan yn 
gyfleuedig gan ei Lywydd goruchel, yn Mharadwys 
ddedwydd, wedi ei osod yno i'w llafurio ac i'w chadw. 
Cyfraith annghyfnewidiol y Eibl cysegrlan ydyw, " Y 
neb na fyno weithio, na chaed fwyta chwaith." Yr 






DEFNYDPIOLDEB GLO. 91 

hyn sydd gydweddol a holl drefniadau anian. Nis 
gwyddom am un gwrthddrych o luniad y Crewr doeth 
nad yw ddefnyddiol a gwasanaethgar i ateb y dybenion 
mewn golwg yn ei ffurfiad. Mae yr haul wrtb ddyfod 
allan o'i ystafell yn ymlawenau fel cawr i redeg gyrfa. 
Mae y mor mawr llydan yn ymysgwyd ac yn ymsymud 
fel mewn bywiogrwydd a llafur diddarfod. A pbe 
sylwem ar y greadigaeth ddireswm, nid erys un gyfran 
o bono yn dawel yn ngbadwynau syrtbni a diogi. Mae 
yv adar yn adwaen eu tymorau, y bwystfilod gwylltion 
yn gwneud yr anialwch yn faes rhedegfa, yr anifeiliaid 
gwar yn brysur gyda eu gorucbwylion priodol hwy thau. 
Yn awr, onid rbesvmol dysgwyl gweled dyn mewn 
llafur a gweitbgarwch ; a cban mai wrtb la fur y mae 
iecbyd, mwyniant, ac elw wecli ei gysylltu, mae yn 
canlvn mae y sylweddau a gyflwynant i ddynolryw 
fwyaf o lafur angenrheidiol, yw y rhai a ddylid ystyried 
yn fwyaf defnyddiol. A cban fod glo yn ffynonell 
darddiadol y fath lafurwaitb baraus^ i nifer mor luosog 
o drigolion ein hynys, yr ydym yn rbwvm o'i ystyried 
yn un o brif ategion masnacbaetb Prydeinwyr. Yn ol 
yr ystadegau cywiraf a diweddaraf, yr ydys yn barnu 
nas gall fod llai na deug milfil ar hugain o dunelli o 16 
yn cael ei gyfodi o'r gwabanol fwnglocldiau pertbynol 
i'r vnysoedd Prydeinaidd, a bod o dair i bedair milfil 
yn cael ei drosglwyddo yn flyneddol i wledydd tramor^ 
yr byn a wna y llafur gydag ef o'i gloddiad yn eigion 
y ddaiar, byd ei ddefnyddiad at ei wasanaetb priodol 
vn fawr tu hwnt i ddesgrifiad. Mae glo nid yn unig 
yn gwresogi yr aelwyd deuluaidd, ond mae ystyriaetbau 



92 DEFNYDDIOLDEB GLO. 

a'n cyfiawnant, pan y dywedwn ei fod yn llenwi y fwyd- 
gell ag ymborth iachus, — yn gwisgo y llafurwyr calonog 
hyd at glydwch, — yn taenu dros eu gorweddfanau 
ddefnyddiau cysur a chyneswch, — ac yn gwneud i galon 
Uawer rheidus lamu o lawenydd yn mynwes ei pherchen. 
Rhaid ystyried glo yn y golygiad dan sylw, yn sylwedd 
hynod ddefnyddiol ; ac mae y llafurwaith a gynyrcha 
i ddeiliaid y wladwriaeth yn profi hyn. 

Edrychwn eto ar Ddefnyddioldeb Glo fel 
y mae yn hyrwyddo achosion a gweithred- 
iadau celfyddyd. — IV gweithfeydd, y mae Brydain 
Fawr yn ddyledus am y bri goruchel a'r urddas digymar 
a feddiana yn mysg gwahanol genedlaethau y ddaiar ; 
i'r agerddbeiriant y mae y gweithfeydd yn ddyledus am 
y llwyddiant bynodawl a'r hwn y coronwyd ymdrech- 
iadau eu perchenogion ; a thrachefn, i'r glo y mae yr 
agerddbeirianau yn ddyledus am yr arferiad helaeth i 
ba un y cawsant eu dwyn mewn cysylltiad a masnach 
Prydain, a'r byd yn gyrlredinol. Yn y dosbarth hwn 
y dylem gynwys ei ddefnyddioldeb fel y mae yn cyn- 
orthwyo yn lledaniad goleuni trwy ddefnyddiad 
nwy (gas), yn lie canwyllau ac olew. Yn nyddiau ein 
teidiau, gall mai yr unig oleuni a ddefnyddiai y teulu 
i son am wrolgampau eu hynafiaid, ac i ganu mawl- 
gerddi eu gorchestion, fyddai canwyll frwynen yn crogi 
wrth un o drawstiau y ffumer : llwyd-dywyll oedd y 
goleuni a gyflwynai, llosgai yn fuan i'r pen, a gadawai 
breswylyddion yr anedd dan eu dwylaw yn y caddug 
dybryd. A phe cyfeiriasem ein camrau trwy rai o 
heolydd tywyll a hirgulion y ddinas gaerog, buasai 



DEFNYDDIOLDEB, GLO. 93 

peryglon yn crynoi o'n hamgylch, yr yspeilycld beidd- 
gar a wanasai deimlad ac ymysgaroedd y diniweid a'i 
bicell, — y Uofrudd gwaedlyd a ymlechasai dan gyrion 
mentyll y nos, i gario ei ysgelerderau yn mlaen. Ym- 
ddangosasai absenoldeb gwawl fel yn flafru ei ddichell- 
waitb anfad. Ond yn awr, trwy ddefnyddiad glo nwy, 
nid yw y golled am haul melyn tesog, yn cael ei theimlo 
i'r fath raddau ; gwneir i fynu mewn rhan y diffyg a 
brofir oddiwrth absenoldeb goleuni natur, trwy ddefn- 
yddiad goleuni celfyddyd ; gorfodir yr yspeilydd anwar 
i gilio yn ol i'w lochesau cuddiedig, rhag i belydr gwawl 
y glo nwy ddatguddio un o'i weithredoedd bradwrus : 
rhaid i'r Uofrudd ymguddio o'r golwg tan gysgodion 
tywyll dirgelfanau,onide bydd y glo wedi ei droi yn nwy, 
a'r nwy wedi ei droi yn oleuni i bregethu ei ymarferion 
gwaedlyd yn manau inwyaf cyhoeddus y dyrfa : gellir 
tramwyo heolydd y ddinas boblog dan warcheidwaeth 
y goleuni celfyddydol hwn, bron gyda'r un diogelwch 
a pban oedd brenin y dydd yn gwenu ar gerig ei phel- 
mynt. 

Tardd manteision dirif oddiwrth ei ddefnyddiad hefyd 
i oleuo ystafelloedd yr aneddau, yn neillduol y mas- 
nachdai cyhoeddus sydd i'w cyfarfod mor fynych yn ein 
dinasoedd mawrion a phoblog. Rhaid cyfaddef fod 
cryn ragfarnau yn erbyn ei ddefnyddiad fel goleuni 
eyffredin ar y clechreu, tybid y parai gur yn y pen, 
ystyrid ef yn aflan, a'i arogl yn mhell o fod yn hyfryd ; 
ond o radd i radd gorchfygodd gwyddoriaeth y' rnym- 
pwyon rhagfarnllyd hyn, fel y defnyddir glo nwy yn 
bresenol, i oteuo ystafell fagu y fammaeth gariadlawn, 



94 DEFNYDDIOLDEB GLO. 

— ystafell ymborth y gwestdy addurnedig, — ystafell fas- 
nachu y marsiandwr anturiaethus yn gystal a'r temlau 
cysegredig i wasanaeth Cristionogaetb. Mae gan y 
fath hwn o oleuni fantais fawr ar bob math arall ; mae 
ei radlonedd yn ystyriaeth a'i cymeradwya i sylw a 
defnyddiad cyffredinol. Mae y goleuni a geir trwy 
ddefnyddiad glo nwy yn llawer mwy dysglaer nag a 
ellid gynyrcbu trwy ddefnyddiad unrhyw sylweddau 
gwybyddus ereill ; ac mae yn llawer diogelach na r r 
goleuni a arferir yn gyflredin, gan nad oes cymaint ag 
un wreichionen yn cael ei chynyrchu oddiwrtho ; nid 
yw yn gofyn ond ychydig o sylw a dyfalwch, gellir ei 
droi i lawr mewn eiliad i'r gronyn lleiaf o dan ; neu os 
dewisir yn hytrach, gellir ei lwyrddifToddi. A phe 
byddai iddo ddianc or bibell trwy unrhyw ddamwain neu 
esgeulusdod, dodai rybudd dioedi trwy ei arogl annym- 
unol. Yn awr, gan fod y nwy dan sylw mor wasan- 
aethgar i ddybenion goleuadaetb deuluaidd^ masnachol 
a chyhoeddus, ac mae trwy losgiad y glo y mae y 
nwy tra gwerthfawr hwn yn cael ei gynyrchu, rhaid y 
dylem briodoli y fantais enwedig yn gwbl i ddefnydd- 
iad glo. 

Mae y rhan bwysig grybwylledig o orchestion 
celfyddyd, yn ddyledus am eu hyrwyddiant i'r defnydd 
llosgawl sydd yn destun ein hysgrif bresenol. Gallem 
gymeryd golwg arall ar ddefnyddioldeb y mwnai hwn 
yn ei wasauaetbgarwch i achosion peirianwaith o 
amryw fathau. Chwyddid ein hysgrif tu hwnt in 
cylch bwriadedig ped arosem ar yr amryfal fan beirianau 
y gofynir glo iV gweithio, megis dyfrsugniedyddion,&c. 



DEFNYDDIOLDEB GLO. 95 

Ond cyfeiriwn ein mecldwl i gael golwg arno yn ei 
ddefnyddioldeb i weithrediadau celfyddyd, yn ei gys- 
ylltiad ag agerddlongau ac agerddgerbydau yn eu 
teithiau hirfeithion dros wyneb breisdonau yr eigion 
gorddwfu, neu trwy ymysgaroedd y creigiau tra- 
gwyddol, ar hyd llwybv na chanfu llygad barcut. Pan 
oedd mordvvyaeth yn nyddiau ei mabandod, prin yr an- 
turiai y morwr dewrfryd o oiwg y tir, a phe buasai trwy 
ryvv ddamwain neu an flaw d yn cael ei yru i lanerchau 
dyeitbriol or cefnfor llydau, fei ag i golli golwg ar ei 
fanau cynefin, nis gwyddai at ba gyfeirnod i droi 
fflureg (bow) ei lestr bycban. Ond drwy sylw manyl- 
ach, ac ymarferion beunyddiol* daw y gelfyddyd o 
fordwyaeth i fwy o berffeithrwydd. Ni chymwyswyd 
agerdd at weithio 1 lestr i mordwyol yn mlaen, hyd yn 
ddiweddar mewn cydmariaeth ; ond yn awr, gellir gweled 
yr agerddlong fawreddog yn marehogaeth ar gefn y 
weilgi ddigofus, ac yn plygu y gwanegau trocbionllyd o 
dan ei pbwys. 

Cymerwn ein safle am enyd ar dwr uchelwych ger- 
llaw y porthladd, yn yr hwn y chwifia llumanau amryliw 
ar hwylbrenau y llestri sydd wedi troi i mewn ; ymdeifl 
y tonau, a chwarddant mewn gorheon with ymlid eu 
gilydd, gafaelodd y lloer gain yn mhen y llinyn aur i 
siglo gwely y weilgi fawr. Wele y mor wedi ymlenwi, 
a chyfodi y llestri o'r llaid, yn yr hwn y gorweddent ; 
a dacw un o'r agerddlestri yn cychwyn allan, ac yn 
ymlithro yn fawreddog dros wyneb y glasfor ffyrnig- 
wyllt ; mae y teithwyr ar ei bwrdd yn teimlo sefydlog- 
rwydd ei symudiadau; gall fodygwynt gwrthwynebus 



96 DEFNYDDIOLDEB GLO. 

yn ymladd yn ei herbyn, — yr elfenau anwar yn 
ymgais am ei throi yn ol, — -y tonau yn ymluchio 
i'w gwyneb gycla chynddaredd aflywodraetbus, ond eta 
mae ynddi y fath stor o 16, a hwnw yn cyneu yn 
danllwyth eiriasboetb, nes cynyrchu yr agerdd, a tlirwy 
gymwysiad priodol o bwnw at ei ddyben penodedig, 
mae y llestr yn cael ei gyru yn mlaen gyda cbyflymder 
oedd hollol ddyeitbviol yn flaenorol mewn goruebwylion 
cyffelyb. Mae gan ddefnyddiad agerddlestvi amryw 
fanteision pwysig ar y dull cyffredin o ddwyn yn mlaen 
orucbwylion mordwyaetb. Un ystyriaeth a'i cymer- 
adwya i sylw ac arferiad cenedlaethau gwareiddiedig y 
byd ydy w, ei ddiogelwch fel dull tramwyaeth. Gwydd- 
om fod ofnau disail wedi bod yn hanfodi o barth 
ycbwanegiad peryglon mordwyaetb ; a pban oedd y 
gelfyddyd yn nyddiau ei mabandod, yr oedd yn llawer 
mwy tebygol y gallasai y graddau bycbain o berffeitb- 
rwydd yr oedd eto wedi eu cyraedd, achlysuro damwein- 
iau tra galarus, coll meddianau a bywydau dynol ; ond 
yn bresenol, cadarneir trwy y profion mwyaf galarus^ 
ond diymwad, fod y rban fwyaf o'r damweiniau sydd 
yn dygwydd mewn cysylltiad a defnyddiad agerddbeir- 
ianau, i'w pnodoli i ryw esgeulusdod neu anwybodaeth 
yr oedd y golygvvyr neu ereill yn euog o hono. Ehaid 
i'r llong gyffredin gael y tywydd i'w ffafru, a'r gwynt 
o'i thn, onide, y mae ei mordwyaetb yn sicr o gael ei 
lesteirio ; ond am yr agerddlestr, gall droi allan i'w 
thaith ar ddiwrnod tymestlog, rhwyga yn mlaen yn 
erbyn grym y Uifddyfroedd, mae yn ddigon gwrol i 
wynebu ar greulondeb y gwyntoedd c^nyrfus^ mae yn 



DEENYDDIOLDEB GLO. 97 

fyddar i chwiban y corwynt, wrth chvvareu eu rhaffau ; 
er ymfurio or tonau trochionawg yn erbyn ei iiofiad 
mawreddog, edrych gyda diystyrwcli arnynt, nofia 
trwyddynt fel yn ymwybodol o'i nerth, a chyraedda yn 
cldiogel y porthladd a ddymunai. 

Nid ystyriaeth ddibvvys ychvvaith yw, y cyflymder 
gyda pha un yr ymsymud yr agerddlestr o'r naill 
deyrnas, ac o'r naill gyfandir i'r Hall. Tebyg na fyddai 
mordwyo yn ol pymtheg milldir yr awr, yn amcangyfrif 
afresymol gyda golwg ar gyflymder agerddlestr yn 
ymlithro dros wanegau yr eigion mawr. Pan mae yr 
ymfudwr dewrfiyd a'i deulu serchog wedi dod i'r pen- 
derfyriiad i adael y Hanerchau lie buont yn dedwydd 
dreulio dyddiau ixiabandod, i chwilio am fywioliaeth 
mwy cysurus, yn rhai o barthau eang a breision y 
gorllewinfyd pell ; meddant yr hyfrydwch wrth gych- 
wyn o allu gobeithio cyraedd y cyfandir hvvnw trwy 
ofFerync-Ideb agerddlestr, niewn can lleied o ddyddiau 
ag a ofynid gynt o wythnosau at y gorchwyl. Mae y 
manteision nchelbris hyn yn deilliaw trwy ddefnyddiad 
agercld ; mae agerdd yn cael ei gynyrchu trwy losgiad 
glo. Mae y deihydd dan syhv yn fywyd y gangen bon 
o fasnacbaeth ein gwlad ein bunain yn gystal a'r byd 
mawr llydan. Pe dybysbyddid gwelyau glo ein gwlad, 
teflid ei pbreswylwyr yn ol ddau canrif o leiaf mewn 
adnabyddiaeth o wasanaeth y celfyddydau ; ni farchogid 
y Werydd gan ein bagerddlestri mawreddog; atelid 
trosglwyddiad newyddion pwysigfawr gyda y cyflymdra 
presenol : ond nid oes berygl i hyny gymeryd lie, mae 
yr un Ragluniaeih haelionus ag a wnaeth y glo mor 



98 DEFNTDDXOLDEB GLO. 

ddefnyddiol yn hyrwyddiad goruchwylion masnachaeth, 
wedi gofalu hefyd am ystorio y nvvydd gwerthfawr hwn 
mewn cyflawnder didreulio yn ngwahanol barthau ein 
hynys. Yn ol cyfrifiad araryw o ddysgedigion hysbys 
o ansawdd a sefyllfa cloddfeydd glo y Deyrnas Gyfunol, 
meddylir, pe cloddid eiddo Loegr, yr Alban a Chymru, 
at eu gilydd, eu bod yn cynwys digon o gynud yn ol 
y draul bvesenol am dros dair mil o flyneddau. Mae 
hyn yn fwy o elvv gwirioneddol i Brydain Fawr, na phe 
buasai glanau ei Thafwys a'i Hafren yn orchuddiedig 
a pherlau drudfawr, neu ei chreig uchelgrib yn orlwythog 
gan aur a gem an. 

Rhaid i bob meddwl ystyriol yn wyneb y crybwyllion 
hyn, ystyried glo yn un o'r sylweddau mvvyaf defnydd- 
iol a gloddiwyd erioed o drysorgellau cuddiedig y 
ddaiar ; mae ei wasanaeth i achosion celfyddyd yn 
anbydraith : heb ryvv ddarganfyddiadau pellach, nis gall 
celfyddydau weithredu hebddo, yr ystyriaeth bon sydd 
esboniad goleulawn ar ei werthfawredd. Mae yn 
gorphwys arnom eto, mewn trefn i gael y darlun o 
ddefnyddioldeb glo yn gyflawn, daflu golwg ar weith- 
rediad celfyddyd, mewn cymwysiad agerdd at symudiad 
cerbydau, mal ei canfyddir mewn ymarferion beunydd- 
iol, ac yn ein trafodaeth a goruchwylion cludyddol 
bywyd. Anfanteision dirif oeddynt yn dilyn y dull 
arferol o deithio yn oesoedd blaenorol y ddaiar, cyn 
dwyn yr agerdd galluog yn wasanaethgar i r dyben tra 
angenrheidiol hwn. Yn moreuddydd gwareiddiad, 
mae yn bywel mai llafur dynol oedd y prif foddion 
cludai, yr hyn o angenrheidrwydd a wuelaiy symudiad 



DEFNYDDIOLDEB GLO. 99 

yn arafaidd, a'r llafur yn anefleithiol, ond i raddau tra 
dibwys. Y dull nesaf i ysgafnau llafur dynol a hyr- 
wyddo cludiad nwyddau oedd,defirycldio gwasanaeth rhai 
or anifeiliaid cryfion, oeddynt wedi eu trefnu gan y 
Creawdwr ollddoeth, o dan lywodraeth dyn. Yn y dosb- 
arth hwn, rhaid nodi yr asyn, y march, a'r camel fel 
yn deilwng o ben y rhestr. Mae gwasanaeth y ddau 
gyntaf yn ddigon hysbys i breswylwyr y parth hwn o'r 
ddaiar, ond am y camel, mae ei ddefnyddioldeb ef yn 
fwy hysbys i drigolion yr hinsoddau gwresog, He mae 
diffaethdir tywodlyd yn ymleclu ar bob Haw, a'r peryglon 
iV groesi braidd yn annarluniadwy. 

Nid yw defnyddiad cerbydau ond dyfais newydd a 
diweddar, yn Mrydain ; meddylir ein bod yn ddyledus 
am y dull hwn o deithio mewndirol, i'r Almaen, ac mai 
oddiyno y dygwyd cerbydau drosodd i Loegr, yn yr 
unfedganrif arbymtheg ; a buont am dymor maith ar 
ol hyny heb eu dwyn i sylw ac arferiad cyflredinol ; 
gall yr achlysurid hyn yn benaf gan brinder ffyrdd da : 
ond wedi cael allan y ddyfais gampus o ddefnyddio 
agerdd i weithio peirianau yn mlaen ar hyd cledrfiyrdd 
cyfansoddedig i'r dyben hwnw, wele y glo yn dod i 
alwad cyflym, a'r draul fiyneddol arno yn ychwanegu 
yn ddirfawr, nes mae ei ddefnyddioldeb yn yr ystyr 
dan sylw yn amlwg ac yn brofedig. Nid ar unwaith 
y dygwyd y ddyfais enwedig i'w pherfFeithrwydd pres- 
enol ; bu yn agored i welliadau pwysig er dyddiau 
Wate, i'r hwn yr ydym ddyledus am y cyfluniad tra 
defnyddiol hwn, a gall y ceir allan ryw wellianau ereill 
fel y deuir i adnabyddiaeth helaethach o gyfreithiau 
sefydlog anian. 



100 DEFNYDD10LDEB GLO. 

Ond cymerwn olwg gyfyng ar ddefiiyddioldeb agerdd- 
gerbydau, a chan fod yr agercld a gynyrcbir i'w gweithio 
yn mlaen yn tarddu oddirwth losgiad glo, mae yn rhaid 
os dilynwn y ffrydiau byd at y ffynon, — yr effaith byd 
at yr achos, y ceir fod gwasanaetbgarwcb agerddgerbyd- 
au i fasnach a tbrafnidaetb gwledydd y ddaiar, yn 
ddyledus i losgliad gtt, a'i wabanol briodoliaetbau 
pwysigfawr. Yr oedd Uawer iawn o anbawsderau ac 
anngbyfleusderau yn gysylltiedig a dulliau ein hynafiaid 
o deithio,y rbai nad oes geuym ni yn yr oes bon unrbyw 
ddirnadaeth yn eu cylcb. Yr oedd traul teithiau 
pellenig yn ddirfawr, — yr amser a ofynid i'w cyflawni 
yn hirfaith, — y peryglon yr oeddid yn agored iddynt 
yn lluosog; o ganlyniad, yr ainbeuon a'r pryder 
meddwl,i'r hwn yr oeddynt ddarostyngedig, yn flinedig 
a gorlethawl i'r eitbaf. Symudwyd yr anngbyfleusderau 
byn trwy ddefnyddiad agerddbeirianau. Y teitbiau 
gynt a ofynent lawer o ddyddiau i'w cyflawni, a ellir yn 
bresenol eu gwneud yn rbwydd mewn llai na byny o 
oriau. Yr ydym yn cael ein sicrau gan banesion cred- 
adwy, fod cenadwri o Gaerludd i Gaereiddin, yn gofyn 
pymtbegnos o amser i'w bateb, yn ystod yr helynt 
wladwriaetbol rbwng Siarl I. a'r Senedd. le, yn y 
ganrif ddiweddaf, yr oedd llythyrgludiad rbeolaidd 
rhwng y ddwy dref a enwyd, yn cymeryd wytbnos 
gyflawn at y gorcbwyl a gyflawnir yn ein dyddiau ni 
yn rbwydd, trwy ddefnyddiad agerddgerbyd, mewn o 
gylcb deuddeg awr. 

Y mae rhadlonedd y dull bwn o deitbio yn ystyr- 
iaetb a'i mawr gymeradwya i sylw a defnycldiacl y 



DEFNYDDIOLDEB GLO. 101 

dosbartli gweithgar a'r iselradd o clrigolion ein gwlad. 
Yn y dosbartli seneddol o gludresau, nid oes hawl gan 
unrhyw gwmpeini i gyfodi gradd-dal uwcfa na cheiniog 
y filldir ; a dymunai ysgvifenydd y traethawd bwn 
argraffu ar feddyliau ei gydwladwyr eu rhwymedigaeth 
i fod yn ddiolcbgar in Sereddwyr am eu cymwynasgar- 
wcb i'r werin yn y cyfryw benodiad ; trwy byn gall y 
dosbartli isaf o gyrndeithas feddu y fantais fawr ddeill- 
iawedig oddiwrth y dull hwn o deitbio. Ycbydig or 
dosbartli gweithiol, beb son am y dosbartb isaf, oedd- 
ynt mewn amgylchiadau y gallasent ddefnyddio cyfleus- 
terau taithgerbydau, o lierwydd ucbder y gradd-dal 
gofynedig ; ond yn bresenol, trwy yr ysbryd antur- 
iaetbus sydd yn bynodi ein boes, a'r gofal am gysuron 
y deiliaid sydd yn bynodi ein llywodraetbwyr tirion, 
gall gwabanol ddosbartbiadau cymdeitbas yn ddieitbr- 
ad, gyd gy fran ogi or manteision cysylltiol a'r dull dan 
sylw o deithio. Symudir pwysau trymion gyda 
rbvvyddineb, oedd hollolanngbyraeddadwyjTi flaenorol 
i ddygiad agerddbeirianau i arferiad cyfTredinol. Dar- 
ogenid, jii y dechreu, fod y peryglon presenol yn Uawer 
ycbwaneg nag oeddynt trwy yr ben ddull o dramwyo ; 
ond erbyn hyn, mae profiad beunyddiol, wedi ein 
hargyboeddi fod byny yn gamgymeriad, yn gymaint a 
bod yr bunanfudyddion dan reoleiddiad trylwyr. 
Diofalwch ac esgeulusdra ydjait wedi bod braidd bob 
amser yn acbosion y niweidiau a'r damweiniau sydd 
wedi dygwydd mewn cysylltiad a defiiyddiad agerdd- 
beirianau. 

Yn awr, gallwn grynoi sylwedd ein rhesymeg i gylcb 



102 DEFNYDDIOLDEB GLO. 

byr fel y canlyn ; — gan fod agerddgerbydau wedi eu 
profi yn gaffaeliad mwyaf gwerthfawr a defnyddiol 
celfyddyd, a chan mai glo yvv y sylwedd a losgir i gyn- 
yrcha agerdd, ac mai agerdd yvv y prifweitbredydd yn 
ysgogi y peirianau or naill fan i'r Hall, rhaid ystyried 
glo fel un o'r sylweddau mwyaf gwerthfawr a defnydd- 
iol, — mwyaf gwir angenrheidiol er cysnr cymdeithas a 
hyrwyddiad achosion pwysigfawr celfyddyd. Mae yn 
ainlwg fod defnyddiad agerddbeirianau wedi bod yn un 
o'r cyfleusderau helaethaf a phenaf i fasnachaeth ein 
gwlad, — dygodd ddinasoedd pellenig i ymyl eu gilydd, 
— rhoes fantais i breswylwyr cyrion penaf ein gwlad i 
ysgwyd dwylaw, — hwylusodd ein bymweliadau ar 
gwahanol ryfeddodau celfyddydol a naturiol, am ba rai 
y mae ein hynys mor glodfaw 7 r, — caifT gwybodaeth 
gyffredinol gynorthwy effeithiol yn ffordd ei lledaniad, 
— rhwymir y ddaiar fel yn mreichiau brawdgarwch, a 
bydd boll breswylwyr y dalaetb isloerawl hon w T edi eu 
gwneud yn un teulu mawr sercbog a chariadus, yn 
barod i gydweitbredu a chydymdeimlo er llesad eu 
gilydd. Yr ydym yn ddyledus am y gobeithion calonog 
byn i weithrediad agerddbeirianau o dan Ragluniaeth 
baelionus y Nef. Mae agerdd yn gynorthwy pwysig i 
hyrwyddiad y trefniadau angenrheidiol er cwblad y 
dysgwylion bendithfawr hyn, ac felly yr ydym yn can- 
fod mai glo yw y prif ddefnydd a losgir mewn trefn i 
gynyrcbu agerdd ; ac mae yr ystyriaeth hon yn esbon- 
iad goleulawn, profedig a diymwad ar ddefnyddioldeb 
glo. Fel gallu ysgogawl yn y celfyddydau, nid oes un 
a ddeil ei gydmaru ag ef, mae yn cymeryd y flaenor- 



DEFNYDDIOLDEB GLO. 103 

iaeth ar bob un o fewn cylch hanesiaetb a phrawf ; ac 
os ediychir arno mewn golygiad aval], fel y mae yn 
cynilo treulion llafur ac amser, yr ydym yn rbwym o'i 
ystyried fel y fendith fwyaf mewn cysylltiad a pheirian- 
waith a estynwyd i ddynolryw er dyddiau Jabal, tad 
pob preswylydd pabell, a Jubal, lad pob teimlydd telyn 
ac organ, a Tubal Cain, gweitbydd pob cywreinwaith 
pres a haiarn, hyd ein dyddiau ni. A thrachefn, gan 
fod y gallu ysgogawl a elwir genym yn agerdd, yn cael 
ei gynyrcbu gan mwyaf trwy losgiad y sylwedd sydd 
yn destun ein bysgrif breseno), yr ydym yn rbwym o'i 
ystyried yn un o'r sylwedd au mwyaf defnyddiol a 
gloddiwyd erioed o diysorgellau cuddiedig y greadig- 
aeth. 

Yn awr, rhag y bydd i feithder ein traetbawd atal ei 
wasanaethgarwch, ni cbawn ond cloi ein bysgrif, trwy 
ailgyfleu sylwedd ein rbesymiadau. Gan ei fod yn 
sylwedd mor wertbfawr yn ei wasanaeth i gysurou yr 
aelwyd deuluaidd, — mor uchelbris, fel y mae yn fryn- 
onell ddiysbydd o lafurwaitb a defnyddiad arian treigl, 
— mor anmbrisiadwy yn ei gynortbwy effei thiol i by- 
rwyddiad gweitbrediadau celfyddydol, rhaid ei fod yn un 
or sylweddau mwyaf defnyddiol y gwelodd haelfrydecld 
lor yn dda ei ddarparu gogyfer ag angenrheidiau ei 
greaduriaid. Mawrygwn Ddoetbineb y Bod Goruchaf, 
yn ei drefniad, a chysegrwn bob rbodd i ogoniant ei 
enw, a gwasanaeth ei deyrnas a'i acbos. 

LLEWELYN. 

Parch. T. B. Morris, Rhyl 



TRAETHAWD. 
"DEFNYDDIOLDEB GLO." 

(YR AIL OREU.) 



Mae daioni, trugaredd, a doethineb Creawdwr y byd- 
oedd i'w gweled yn amlwgyn yr aneirif ragddarpariadau 
anmhrisiadwy a wnaeth tra yn gosod elfenau y gread- 
igaeth wrth eu gilydd, i'w gwneuthur yn breswylfa 
gysurus yn mhob ystyr i r dyn oedd ar fedr ei greu 
ar ei lun a'i ddelw ei him ; ac yn ei waith yn gosod y 
greadigaeth anifeilaidd, lysieuol, a difywyd, i gydwein- 
yddu o'u rhinweddau neillduol er lies a chysur dynolryw 
yn gyffredinol. 

Gan mai ar greadigaeth ddifywyd sydd a wnelo y 
traethawd hwn, ac mai agun o'rtrysorau a gynwys, af- 
reidiol fyddai sylwi ar ranau creedig ereill, nac ychwaith 
ar y rbanau ereill o'r un ddifywyd, megis aur,arian,copr, 
haiarn, alcana halen, &c, oud y glo. Os gellir nodi 
allan un or trysorau budclfawr a gynwys y rhan hon 
o'r greadigaeth, fel yn tra rhagori yn ei ddefnyddioldeb 
i ddyn, y glo ydyw yr un hwnw. Gall y teulu dynol 
fodoli heb wasanaeth Uawer o'r mwnai a enwyd, oblegid 
cyfnewidiad pwysig yn amgylchiadau pethau, megis 
cynnrychiolydd gwerth am werth, a alluoga ddyn i 
wneud heb aur, arian, copr, &c. Ond amddifader 
cenedloedd gwareiddiedig o'u glo, byddai y fath ddwys- 
derfyniad, 3m farwolaeth i les a hapusrwydd dynolryw. 



DEFNYDD10LDEB GLO. 105 

le, collem gyda'r glo y manteision hyny y mae cym- 
wysiad o agerdd at brif angenrheidiau bywyd, wedi ein 
codi fel gwlad a chenedl i sefyllfa mor enwog. 

Tebygol iawn fod trysor mor werthfawr wedi cael 
ei ddatguddio i ddyn yn fuan er ol ei ymddangosiad ar 
glawr y byd ; sonir yn yr Ysgrythyrau santaidd am 
drysorau llai eu gwerth mewn arferiad y pryd hyny, a 
diddadl nad oedd y glo yn eu plith ; oblegid cawn 
hanes am Tubal Cain yn weithydd pob cywreinrwydd 
pres a haiarn, Gen. 4. 22. Gan fod y cyndduliwiaid, 
yn fuan ar ol eu bymddangosiad ar esgynlawr y byd, 
mor gywrain a medrus ag i harddlunio offerynau o bres 
a haiarn, fel y gwna yr hanesydd ysbrydoledig sylw 
neillduol o fedrusrwydd un o honynt, rhaid ynte fod 
medr ynddynt i drin celfyddydau llai eu cywreinrwydd, 
megis codi y gwahanol fwnai or ddaiar, ac yn eu plith 
16 y rhandiroedd hyny. 

Ymddengys i mi fod Defnyddioldeb glo yn berffaith 
adnabyddus iddynt, ac ei fod yn cael ei gymwyso i dynu 
allan y pres a'r haiarn or sefyllfa naturiol y ceir hwynt 
yn y ddaiar. Mae yn deilwng o sylw, mai i'r ffurf- 
iad gloaidd {coal formation), y perthyna y cerig 
haiarn yn fwyaf neillduol, a rhaid weithiau dyllu 
trwy y gwelyau glo er cael hyd iddynt; gan nad 
oes dim i brofi yn wahanol i'r dybiaeth yma, nid 
afresymol fyddai casglu fod Tubal Cain yn codi cerig 
haiarn or ddaiar, a'u toddi mewn ffwrneisiau, yn gyff- 
elyb ag y gwneir y dyddiau hyn. Felly, gellir casglu 
fod y glo wedi ei ddarganfod, ac yn cael ei ddefnyddio 
yn y dyddiau hyny, nid yn unig i doddi yr haiarn or 



106 DEFNYDDIOLDEB GLO. 

cerig, ond hefyd i'w feddalau a'i barotoi er gwneuthur 
pob cywreinwaitb o bono. Os oedd yn cael ei ddefn- 
yddio i dynu all an yr anmburedd or pres a'r baiarn, 
naturiol eto i'w casglu fod y glo yn cael ei ddefnyddio 
megis tan at wasanaeth teuluaidd. Crybwyllir yn yr 
Ysgrythyrau am lo, (Job 41. 21.) " Ei anadl a wna 
i'r glo losgi." Hefyd yn (Salm 140. 10, ac 18. 8.) 
Addewid Diiw o ras a maddeuant a gyffelybir i lo byw- 
iol yn (Esa. 6. 6.) Solomon a ddywed, " Fel glo i'r 
marwor," (Diar. 26. 21.) Fel hyn pawn grybwylliad- 
au yn yr Ysgrythyrau Sanctaidd am 16 mewn arferiad 
yn nyddiau Job, Dafydd, a Solomon, &c* 

* Tybia rhai mai Charcoal coed, ydoedd y glo y crybwyllir 
am danynt yn yr Ysgrythyrau. Gyda, phob parch i farnau 
ereill, tueddir fi i gredu fod glo cvffelyb o ran sylwedd i'n glo 
ni, yn cael ei ddefnyddio yn nyddiau Job, Dafydd, a Solo- 
mon, &c. Yn Diar. 26 2!, gwelir yr ymadrodd hwn, "Fel 
glo i'r marwor, a choed i'r tan." Ymddengys y ffydmariaeth 
hon yn eithaf naturiol, os ystvriwn mai glo byw a feddylir. 
Rhodder ycbydig 16 ar dan o farwor, a buan yr ymgoda y mwg, 
a dilynir ef gan y fflam, ac a yn gyffroad yn mhlith yr elfenau 
yn y fan. Felly hefyd yr un modd with roddi coed ar dan 
o farwor, ant hwythau yn golcertb. Cyffelybiaeth gym- 
wys o ddyn cynenus. Ond os mae gblosg a feddylir wrth 
y gair gl6 yn y fan yma, dysga synwyr cyfTredin ni na wna 
rhoddi golosg ar dan o farwor, ond araf losgi fel o'r blaen. 
Cyffelybiaeth gyrawys a fyddai hyn o ddyn o dymerau tyner a 
thawel. Heblaw hyn, y mae dau fath o danwydd yn cael 
crybwyli am danynt yn yr adnod hon, sef glo a choed. 

Hysbysir ni gan deitbwyr a ymwelasant a gwlad Canaan, 
fod Mynycld Labanon wedi ei dyllu mewn amryw fanau, ac y 
codir math o 16 yno yn awr a elwir pygloyn [Bitumnious coal). 
Mae digonedd o 16 yn China, Tartary, Madagascar, &c. O 
ganlyniad, nid annaturiol ydyw casglu fod glo mewn parthau 
o wlad Canaan, yn nghyd a gwledydd ereill o'r rhan hono o'r 
ddaiar, ac yn cael ei ddefnyddio fel yn danwydd yn nyddiau 
Job, Dafydd, Solomon, &e. 



DEFNYDDIOLDEB GLO. 107 

Heblaw y crybwylliadan am haiarn, copr, a glo yn yr 
Ysgrythyrau, rhvdd haneswyrle i ni gasglu fod mwyn- 
gloddiau cyffelyb i'r rbai presenol, yn mblitb yr henaf- 
iaid. Herodotus a'u bvsbvsa fod mynydd yn ynys 
Thasos, wedi ei dyllu droslo gan y Phenicians, wrth 
chwilio am y trysorau gwerthfawr. Mwngloddiau arian 
Laurinus, yn Attica, a weithiwyd i raddau belaeth gan 
yr Atheniaid, o leiaf 400 o flynyddoedd cyn Crist. 
Dywedir fod yr hen Gymry dewiion, yn fedrus mewn 
rnwnyddiaeth, yn flaenorol i drawsyspeiliad digywil- 
ydd-dra y Rhufeiniaid gwancns o'u betifeddiaetbau. 

Mae yn flaith nodedig fod i'w gweled yn y British 
Museum, ac yn ngloergisrau y Geologists, avian glo, 
o fodfedd i dair modfedd o dryfesur, ac oddeutu i o dew. 
Maent o ddull cylchaidd, ac ar y wyneb y mae cylch 
ac onglau ; ymddengvs iddynt gael eu fTurfio i'w dull 
presenol mewn troadur (lathe). Barn Syr Richard 
Colt Hoare, a hynafieithwyr ereill ydy w, eu bod yn cael 
eu defnyddio fel cynrychioliad gwerth am wertb : 
ceir hwynt yn y gwyddgrygau a chladdedigaethau ein 
hen dadau. Bernir iddynt gael eu dwyn i'r wlad hon, 
gan y Carthaginians, y rhai a fasnachent a thrigolion 
yr ynys hon, am alcan, copr, plwm, &c. Nid afresymol 
fyddai casglu, gan fod cymwysderau yn ein henafiaid i 
gael hyd i wythien y plwm, copr, alcan, &c, y rhai a 
ymguddient yn agenau creigiau y ddaiar, eu bod yn 
ddigon cymwys i gael hyd i'r gwelyau glo; oblegid 
gorweddai ef odditan arwyneb y ddaiar, am filldiroedd 
ysgwar, yn nghymydogaethau neillduol y ffurfiad glo- 
aidd. Heblaw hyn, gogwydda y glo fel creigiau ereill, 



108 DEFNYDDIOLDEB GLO. 

gan yr yinddengys ei ben uchaf weithiau ar wyneb y 
ddaiar; fel hyny, nid oedd eisiau cymaint cywrein- 
rwydd a medrusrwydd y pryd hyny ynddynti gael allan 
y trysor gwerthfawr yma, ag oedd yn eisiau i gael allan 
y copr, haiarn, plwm, &c. 

Mae maes defnyddioldeb y glo mor eang, yn nghyd 
a lluosowgrwydd y defnyddiau a wneir trwyddo gym- 
aint,fel mae afraid fyddai ymdrechu olrhain ei wasanaeth 
i bob man, pe rneddwn ar alluoedd i wneuthur hyny. 
Yn mhlith y nifer trysorau mwnol a gynwys y wlad 
hon, diameuol mai y glo ydyw y gwerthfawrocaf o 
honynt oil; efe ydyw prif fTynonell a grym sylfaen 
diwydrwydd ein llaw-weithyddion. Heb y fath adgyf- 
lenwad o danwydd, buasai raid in haiarn, ein plwm, an 
copr, &c, orwedd yn eu gwelyau naturiol hyd y dydd 
hwn. Efallai y gwna enwi rhai o'r pethau hyny ag y 
mae'r glo yn ddefnyddiol iddynt, ateb y dyben mevvn 
golwg, heb fyned i wastraffu amser i ymdrechu dilyn 
ei Iwybrau i bob lie, gan hyny, dosbarthwn ein traeth- 
awd yn y dull canlynol, gan ddechreu gyda'r aelwyd 
ar yr hon y'n magwyd. 

Defnyddioldeb y glo at wasanaeth teulu- 
aidd. — Gwasanaetha y dosbarth yma trwy lawer o 
ystyriaethau. Mae yn llosgi y graig galchaidd yn llwch 
gwyn, i wneuthur cymrwd i gy dludio talpiau o'r un 
graig, er gwneuthur anedd glyd iddynt, rhag gwlawog- 
ydd a gwyntoedd ystormus y Gauaf; maeyn llosgi ac 
yn crasu y clai tomlyd yn briddfeini digon celyd, i 
wrthsefyll efTeithiau adfeiliol yr awyrgylch, ac ateba 
yn gymwys yr un dybenion a'r talpiau cerig. Mae 



DEFNYDDIOLDEB GLO. 109 

wedi bod yn gwneuthur arfau i'r lliiiwr a'r asiedydd, i 
ddarparu y trawstiau, a choedydd ereill, yn nghyd a 
drysau, &c. Heb ei wasanaeth ef nis gallai y celfydd- 
wr wneuthur cloiau a barau i'n harnddiffyn rbag 
trawsyspeiliad lladron diegwyddor. Mae wedi bod yn 
cynorthwyo y chwarelwyr, yn sir Gaernarfon, i godi a 
darparu llechau ; ac mae hefyd wedi bod yn gwneutbur 
erfyn i'r towr i wneud a hwynt gronglwyd i gadw allan 
y gwlaw a'r eira, &c. Mae'r glo wedi bod yn berwi 
chwyn y mor, alkalies, a thyfod gwyn, raewn ffwrn- 
eisiau, i wneuthur gwydrau i'n ffenestri, er denu goleuni 
y nefoedd i'n hystafelloedd ; ac hefyd i wneuthur ty 
gwydr i'r foneddiges i ddifyru ei hunan : mae wedi bod 
yn crasu potiau i ddal ei choedydd perlysieuaidd a 
blodeuog, ac mae hefyd yn rhoddi ei wasanaeth i greu 
gwres, i beri i'r coedydd hyn flodeuo ganol Gauaf, fel 
canol Haf. Nis gellir hebgor ei wasanaeth yn y 
tawdd-dy, lie gwneir llestri pres a haiarn, mwy nag yn 
Buckley a Staffordshire, lie gwneir pob math ar lestri 
priddion. Y glo ydyw y prif offeryn sydd yn dwyn 
defnyddiau y cyllill, y llwyau, a'r heiyrn tan, &c, or 
ddaiar, ac yn galluogi y celfyddwr i'w gweithio a'u 
llunio yn offerynau gwasanaethgar i deuluoedd. Nis 
gwn beth oedd defnydd y sandalau gynt, ond hyn a 
wn, fod y glo wedi bod yn ddefnyddiol i wneuthur 
cylleli i'r cigydcl i flingo yr ych, — yn ddefnyddiol ir 
lledrwr i droi y croen yn lledr, — yn ddefnyddiol i 
wneud arfau i'r crydd, i wneud o'r un lledr esgidiau, i 
amddinyn ein traed rhag y cerig garw a'r drain pigog. 
Y glo ydyw y symudydd mawr sydd yn galluogi y 



110 DEFNYDDIOLDEB GLO. 

llaw-weithyddion, i wneuthur pob math o ddefnyddiau 
dilladau, er harddwch ein cyrfT, ac er eu diogelu rhag 
oerni y Gauaf, a phelydrau poetbion yr haul yn yr Haf. 
Nis gall y fam dyner gyineryd gwisgddeunydd o fas- 
nachdy y gwerthydd, a chyda'i siswrn a'i nodwydd, ei 
ddullwecldu er gwisgo ei baban, nad yw y glo wedi bod 
yn elfen bwysig yn rhagddarparu y myswrn, y nod- 
wydd, yr edau, a'r dilledyn. Mae wedi bod yn gwneud 
arfau i'r asiedydd, i wneuthur dodrefn gwasanaethgar 
ac addurniadol, ac hefyd gvyd i'r fam i siio ei baban 
egwan i gysgu ; a chvda yr im arfau y gwna arch i 
ddal y corff, wedi iddo huno yn nghwsg angau. 
Mae wedi tod yn gwneuthur cynion i'r naddwr cerig i 
godi cofadail ar ei feddrod. Mae wedi bod yn wasan- 
aethgar i wneud awrlais, i ddosbarthn amser i ddyn, ac 
y mae wedi bod yr un mor wasanaethgar i wneud cloch, 
i swnio galarnad ar ddydd ei gladdedigaeth. 

Nid yn unig y mae'r glo yn ddefnyddiol i ddarparu 
gogyfer ag angenrheidiau allanol y corff, ond y mae ei 
ddefnyddioldeb yn wir anbsbgorol i ddarparu r hyn 
sydd yn eisiau er cynal yr adeilwaith hardd, mewn trefn 
i'r enaid breswylio ynddo. Mae wedi bod yn darparu 
offer ainaethyddiaeth, — yn llosgi y graig yn wrtaith, er 
codi yd, — yn ddefnyddiol i wneuthur melin i'w falu yn 
flawd, — yn ddefnyddiol i'w dylino, ac yn cklefnyddiol 
i'w grasu yn far a cymwys i'w fwyta Mae'r glo yn 
wasanaethgar i'r gogyddes i arlwyo'r cigfwyd, a bwyd- 
ydd blasus ereill, er cyfarfod a gvvahanol archwaethau. 
Mae yn ddefnyddiol i sugno allan ffrwyth peraidd y 
pysgwydden, i loni'r hen wragedd. Defnyddir glo i 



DEFNYDDIOLDEB GLO. Ill 

ferwi y corsenau, a tb ynu allan eu cynwysiad melysaidd, 
i bereiddio ffrwytb y tea. Gyda gwasanaeth y glo y 
tynir halen o ddwfr y mor, er halltu'r pigfwyd rhag 
pydru, &c. 

Tan ydywy gweinidog helaetbaf a mwyaf defnyddiol 
i'r fferyllydd, i dynu allan rinweddau gwabauol gyrff 
Uysieuol a daiarol, er darpavu cyffuriau cymwys at well- 
au gwabanol glefydau. Mae wedi bod yn gwneuthur 
arf i'r inedd\ g, i iachau y penaf o bob penyd a flina 
ddyn dros enyd, sef, arteithiau y ddanodd. 

Ar hir nos Gauaf, pan byddor haul wedi machlud 
dros fryniaur Gorllewin, dri or glocb prydnawn, — y 
corwyntoedd, y rhew a'r eira, yn ymosod ar em han- 
eddau gyda ffyrnigrwydd erchyll, — taddug y nos wedi 
gordoi y wlad, — tristwch yn gwelwi ar wyneb y gread- 
igaetb ; — mae myned i'r ty y pryd liyn, rnegis naid o'r 
lloer i'r haul, neu fel mynediad o gaban oerllyd yr 
Esquimaux, i lecbu rhag tes yr haul tan y pren 
Banian Indiaidd. Mae'r tan glo megis haul bychan, 
yn taflu gwres a goleuni, nes creu llawenydd a sirioldeb 
yn mynwesau y preswylwyr. Pan byddor iasau cer 
bron wedi fTeru'r gwaed yn y gwytheni, a'r galon braidd 
yn methu cyflawni ei swydcl, eir a'r corff i gyraedd 
gwres y tan, ymagora y gwytheni, ac ail dafla'r gwaed 
trwyddynt gyda chymaint rwyddineb ag y gwna yn 
nyddiau'r Haf, gan fel y trosglwydda y tan gynesrwydd 
i dyrneredd ein cyrff. 

" Ni all ia wrtli ben tan Ilwyd, 
Roi angladd yn y gronglwyd." 




112 DEFNYDDIOLDEB GLO. 



Mae r glo wedi bod yn darparu defnyddiau papur, — 
yn darparu peirianau i r argraffydd, i wneuthur Beiblau 
a Ilyfrau buddiol ereill ; pa rai ydynt flynonau yn ym- 
arllwys eu ffrydiau i ddisychedu ein heneidiau, ac i 
ddyfr&u ein dealltwriaeth, pan y bydd ffynonau y ddaiar 
yn gloedig tan grafangau y rhew. Mae'r pleser, y 
difyrwch, a'r Uesiant, a geir trwy ddarllen Ilyfrau, a 
chyfansoddi caniadau in dyfyru ar nosweithiau y 
Gauaf, o ran yn ddyledus i rinweddau y glo ; priodol y 
dywed y Bardd, — 

" Ffordd fer i dreulio'r Gauaf, 
Hir oriau tywydd eira, 
Yw cadair fawr o flaen y tan, 
A Ilyfrau in dyddanu." 

Maer glo fel byn wedi bod yn ddefnyddiol ac yn 
wasanaethgar, er darparu gogyfer ag angenrbeidiau 
allanol teuluoedd, cynaliaeth bywyd ynddynt, ac befyd 
i borthi eu beneidiau a bwydydd ysbrydol. 

Defnyddioldeb glo i'r amaethydd. — Dyma 
ddosbarth Uuosog a pbwysig yn mhlitb plant dynion,— 
dosbarth ag sydd yn boni neb llai nag Adda yn dad 
i'w celfyddyd, — dosbarth ag y mae trigolion y ddaiar 
a'u hanifeiliaid yn ymddibynu arnynt am gynaliaeth eu 
cyrff; ond er cyrnaint ydyw gwerthfawrogrwydd y 
dosbarth yrna, a bendithion eu cynyrchiadau mor 
anmhrisiadwy ; heb gynyrchiadau y glowyr, buasai eu 
celfyddyd yn yr un man ag oedd y dyddiau gynt, pan 
yr ymfoddlonid ar droi y tir a bau yr had, gan adael i 
natur gynyrchu yr hyn a wna. Oni bai ffrwyth llafur 



DEFNYDDIOLDEB GLO. J 13 

y glowyr gwynebdduon, ni buasai y gwelliadau diweddar 
wedi cymeryd lie, er peri i'r ddaiar roddi i fynu griydau 
mwy toreithiog o yrnborth, er darpar gogyfer a'r ych- 
wanegiad anghenion sydd yn dilyn cynyddiant anarferol 
plant dynion. 

Gwasanaetha y glo yr amaetbydd drwy lawer o ystyr- 
iaethau, — inae wedi bod yn darpar a defnyddiau i'r gof 
a'r saer, ac y mae yn un o'r gweision defnyddiolaf yn 
ngwasanaeth y rhai'n,i wneud o'r defnyddiau hyn offer 
cymwys i drin ei dir. Gyda gvvasanaeth y glo y troir 
creigiau eelyd ein mynyddoedd yn wrtaith, i fraenu 
sylvveddau llysieuol ac anifeilaidd, gwrtaitb ag mae 
ei rinweddau yn wir angenrheidiol i dyfu cnydau tor- 
eithiog o wenith ; nid yn unig byny, ond a y calch i 
mewn fel un o'r elfenau a gyfansodcla y planigyri. 
Mae'r glo yn ddefnyddiol i wneuthur peiriant i falu 
esgyrn anifeiliaid yn wrtaitb, er i'r ddaiar roddi i fynu 
yn helaetbach ei phorfeydd breision, &c. Tra gwasan- 
aetha'r glo wraig yr amaetbydd, yn ei chegin, araf 
gasgla, yn y simddau, wrtaitb ag sydd o annrhaethol 
werth at wasanaetb ei gwr ; ac nid yw y lludw yn hollol 
ddiwertb, oblegid cyfrifid hwn yn werthfawr fel gwr- 
taith i dir porfelawg ; mae'r glo yn gwasanaethu yr 
amaethydd mewn ystyr wedi iddo ddarfod ei lafurwaith. 
Defnyddir glo i grasu pibellau o'r clai, i sychn y 
corsydd a'r lleoedd lleidiog ; a pbwy a wyr na bydd 
rbanau o'r ddaiar yn cael eu darparu i godi llysiau, 
megis tai brwd ein gerddi, ac na wneir creisbeiriau i 
droi cynwysiad y dyfrffosydd yn agerdd, gan ei wthio 
drwy bibellau i glaiaru y ddaiar, a'i gwneutbur fel ag 



114 BEFNYDDIOLDEB GLO. 

y dywed Job, "Trowyd megis tan dani." Os ydyw y 
gwas yn gallu rhwygo'r ddaiar yn dalpiau,dan ehwibanu, 
dylai gofio mai tvwy chwys gwyneb y glowr y mae'n 
gallu gwneud hyny : a hithau'r fenyw dlos, gyda'i 
gwen siriol, wrth gyrchu dwfr o f r fly n on, gofio ei bod 
yn ddyledus i'r glowr am y tin sydd yn dal y dwfr. 
Heb wasanaeth y tan, gallai gorddi y Uaeth o foreu 
byd brydnawn, heb fod fawr nes i gael yr ymenyn o 
hono. Rbaid iddi drachefn, wrth wasanaeth yr un tan 
droi y llaeth yn dorthau mawrion o gaws : mewn gair, 
y mae'r glo yn ddefnyddiol i aredig y tir, — yn ddefn- 
yddiol i gyneuafa y ffrwytb, — yn ddefnyddiol i'w 
ddyrnu, — yn ddefnyddiol i'w falu, a'i ddarparu yn llun- 
iaeth cyfaddas i'r teulu dynol. 

Defnyddioldeb glo i'r mwnwyr. — Er mor 
ddefnyddiol i'r ainaethydd ydyw y glo at godi trysorau 
llysieuol o'r ddaiar, y mae'n ganwaith mwy defnyddiol 
i'r mwnwr, i gael allan drysorau cuddiedig y ddaiar. 
Mae'n galluogi y mwnwyr i fyned "ar hyd llwybrau 
nid adnabu adeyyn, ac ni chanfu llygad barcut," a 
dwyn o'u dugelloedd drysorau sydd wedi codi y 
deyrnas hon yr enwocaf o boil deyrnasoedd y byd. 
Yn flaenorol i ddyfeisiad yr agerddbeirianau, ymfodd- 
lonai ein hen dadau ar dyllu cribau'r mynyddoedd am 
blwm, copr,"haiarn, &c, y tu allan i gyraedd dyfroedd ; 
ond yn awr, trwy nerth agerdd, mae anmhosiblrwydd yr 
hen dadau, megis chwareu i'r plant, fel nad oes nag 
uehder na dyfnder, a'u lluddias hwy yn eu hanturiaeth- 
au. le, mentraf ddywedyd, fod llwybrau yn ngholyddion 
y ddaiar y dyddiau hyn, nad aeth i galon Job na'i 



DEFNYDDIOLDEB GLO. 115 

gyfeillion, ddychymygu am danynt, a hyny yn unig 
trwy vvasanaeth y glo. 

Mae'r glo wedi bod yn darparu y gaib, y big, y 
rhaw, &c, gyda pba rai y tyllir drwy'r clai a'r teneu- 
faen ; ac mae hefyd yn ddefnyddiol i wneuthur cynion, 
ebillion, a phylor i ddadgymalu y cveigiau celyd, er 
agor flordd at drysorau'r ddaiar. Mae'r glo wedi bod 
yn nyddu cotvvm, ac yn toddi brasder, i wneuthur can- 
wyllau, i ymlid ymaith gaddug tywyllwch y dyfnderau, 
lie na ddichon hauly nefoedd daflu ei belydrau dysglaer. 
Mae yn wir fod gan y mwynwr anhawsderau mawrion 
ar ei ffordd, ond gyda gwasanaeth y glo, mae yn gallu 
marchogaeth yn llwyddiannus trwyddynt oil. Un o'r 
anhawsderau hyn ydyw, y dyfroedd cryfion a gyfar- 
fyddir yn agenau y creigiau. Ond gwelodd Watt, tra 
yn adgy weirio offeryn Philosophyddaidd y Dr. Black, y 
gellid gwneud peii iant, yr hwn, gyda gwasanaeth y glo, 
a orthrechayr anhawsder yma. Anhawsder arall ydyw, 
y meddaiwch a geir weithiau yn y ddaiar, megis clai, 
tyfod, teneufaen, &c. Ond y mae'r glo wedi bod yn 
crasu priddfeini, gyda pha rai y gwna y mwnwr y manau 
hyn mor ddiogel a phe wedi ei naddu o'r graiggallestr. 
Anhawsder arall ydyw, y sugnclraethau, megis tyfod 
gwyllt ; ond mae'r glo wrthi yn y tawdd-dy, yn darparu 
pibellau haiarn (cast iron cylinders), gyda pha rai yr 
amgauir y tyfod y tu cefn iddynt yn ddigon tawel, er 
gwyllted yw ei natur. 

Mae'r glo yn ddefnyddiol i gael allan ei fawrhydi, sef, 
brenin y trysorau, (y black diamond) ei bun. Ceir ef 
weithiau yn agos i arwyneb y tir, ac mewn manau ereill 



116 DEFNYDD10LDEB GLO. 

yn 600 o latheni o ddwfn ; yn y dyfnderau byn y 
gorwedda y rhan fwyaf o hono. Oni bai ei fod yn cael 
ei ddefnyddio i'w wasanaeth ei hunan, cawsai aros 
yno byd nes y defnyddid ef yn un or elfenan a losga'r 
byd, pan na bydd amser mwyach, Bur glo yn troi 
peirianau i nyddu'r llinyn plymio, er gwneud pyllau 
sythlin ; ac hefyd yn gwneutbur Dial, gyda'r hou y 
gellir olrbain ar wyneb y ddaiar, ei boll ddyrus lwybrau 
tanddaiarol, i drwcb y blewyn. 

Mae'r glo wedi bod yn ddefnyddiol i ddarparu defu- 
yddiau tuag at wneuthur ffwrneisiau, a rhodda ei 
wasanaeth ynddynt i deneuo yr awyr, er ycbwanegu ei 
byd-dreigledd drwy ystafelloedd gweithio y glowyr, 
gan ymlid ymaith y nwon dinystriol ; ac inae wedi bod 
yn cynorthwyo Syr Humphrey Davy, i ddyfeisio lamp- 
au diogelwcb (safety lamps), i\v rbybuddio oberyglon 
enbyd yr un nwon. Nid rhaid i'm fanylu ar wasanaeth 
y glo drwy holl ddyrus gelloedd tanddaiarol y mwnwr; 
digon yw dywedyd, nas gellir cael un o'r gwahanol 
fwuau o'r ddaiar, heb wasanaeth y glo ; gallai y plwm, 
y copr, a'r baiarn, herio ymdrechiadau y mwnwyr, oni 
bai gwasanaetb y glo. Mae y perffeithrwydd ag mae 
y gelfyddyd fwnol wedi ei chyraedd, yn nghyd a chyn- 
yrch dirfawr y cyfryw, wedi eu cysylltu mor agos a 
cbynwysiad agerddbeirianau i'r dybeniou hyny, fel nas 
gellir nodi un ran o'i gweithrediadau nad yw y glo 
wedi bod, ac yn bod o ddirfawr wasanaeth ; gan hyny, 
digon yw yr hyn a ddywedwyd, er dangos ei fod yn 
anhebgorol angenrheidiol i'r mwnwr i gael allan drys- 
orau y ddaiar. 



DEFNYDDIOLDEB GLO. 117 

Defnyddioldeb glo i'r celfyddwyr. — Gan 
mai haiarn ydyw y mwn nesaf o ran gwerth i'r glo, 
gwnawn ychydig sylwadau ar y modd ag y mae y glo 
yn ddefnyddiol i droi'r haiarn yn wasanaethgar i ddyn. 
Yr ydym eisoes wedi sylwi ar y modd y mae'r glo yn 
ddefnyddiol i godi y trysorau byn or ddaiar, gan hyny, 
nis gwnaf sylw pellach, ond dywedyd, fod y mwn 
haiarn yn perthynu i'r ffurfiad gloaidd. Mae cysyllt- 
iad mor agos rhvvng y glo a'r haiarn, fel y mae'n 
annichonadwy gwneud heb wasanaeth y naill i'r Hall, 
mwy nag y gellir gwneud heb wasanaeth y naill i'r 
teulu dynol. Gosudwyd y ddau i orwedd yn yr un 
gwely, ar y cyntaf, gan y Duw doeth, gan wybod fod 
yn rhaid wrtb wasanaeth y naill i godi'r Hall or ddaiar. 
Dilyna y glo yr haiarn i'r tawdd-dy, a dilyna'r haiarn 
eilvvaith y glo i aelwyd y glowr. 

Defnyddir glo i dynu allan y llosgfaen, a sylweddau 
tanllyd ereill o'r cerig haiarn, yn flaenorol i'w rhoddi yn 
y tawddffwrneisiau ; drwy en crasu yn debyg ac y llosgir 
cerig calcb. Gwneir o'r glo olosg i ferwi yr un cerig, 
nes y rhed yr haiarn allan yn hylif. Gyda gwasanaeth 
y glo y cynyrchir agerdd i symud peiriant i chwythu 
awyr i'r fTwrneisiau, er ychwanegu tanbeidrwydd yr 
elfenau llosgadwy ; a defnyddir ef hefyd i boethi yr un 
awyr ar ei fynediad i'r ffwrn, rhag na byddo i'r oerni 
sugno dim ar wres y tan. Nid yn unig y mae yn 
ddefnyddiol i doddi yr haiarn o'r cerig, ond y mae 
carbon y glo yn ymuno a'r metel, fel y cynwysa'r 
haiarn un ran o carbon am bob trydedd-ran-a-deugain 
o haiarn ; y cymysgiad yina a gymer le tra y 



118 DEFNYDDIOLDEB GLO. 

todda y golosg yr haiarn. Gyda golosg a haiarn 
tawydd y gwneir y plwm du, a phwyiatylau plwm 
(black lead pencils), er y gelwir ihwynt felly, nid oes 
mewn gwirionedd, y gionyn lleiaf o blwm yn agos atynt. 
Defnyddir glo i ferwi a gorferwi yr haiarn tawydd, i'w 
"wneuthur yn haiarn mortbwyliadwy, a elwir yn gyff- 
redin haiarn gyr : a defnyddir glo drachefn i droi 
peirianau y morthwyldy {forge), i guro yr haiarn yma 
yn farau, ac yn ddalenau o wahanohddulliau, i'r aneirif 
ddvbenion y cymwysir ef. Trwy wasauaeth tan a 
dwfr y caledir yr haiarn cyfliedin yn ddur, er cael 
" haiarn a hoga haiarn." Gyda gwasanaeth y glo y 
gwna y llawgelfyddwyr ei dylino, ei foldio, a'i lyfnau 
gyd^ chymaint rhwyddineb ag y gwna y crochenydd 
a'r asiedydd, eu defnvddiau hwy. 

Pa heth bynag o welliadau a wnaed yn ddiweddar 
mewn gallofyddiaeth {mechanical powers), rhaid pri- 
odoli hyny yn benaf i wasanaeth y glo, oblegid efe 
ydyw yr elfen a feddallia yr haiarn i alluogi y cywrain 
i ddwyn i berfTeithrwydd eu cynlluniau campus gyda'r 
mudalliioedd, sef,y fantol,y trosol,yrolwyn,y chwerfan, 
y cogwrn tro a'r cyn. A chyda gwasanaeth y glo a 
pherffeithrvvydd y mudalluodd y dygwyd cynyrch 
gweithfaoedd y llaw-weithyddion i'r fath iselder pris, 
fel y derbvnia miloedd foetbau a chysuron a fuasent yn 
amddifaid o honynt. A dywedaf yn mhellach, na fuasai 
enwau Manchester, Birmingham, Sheffield, Leeds, 
Paisley, Glasgow, §*c, yn britho Hygaid trigolion 
gwledydd y ddaiar, ac na fuasai son am eu henw r auyn 
nghonyfrau Prydain, oni bai y digonedd glo sydd yu 
eu cvniydogaethau neillduol. 



DEFNYDDIOLDEB GLO. 119 

Yn nesaf, ar ol yr baiarn, y copr ydyw y defnycld- 
iolaf a'r gwertbfawrocaf iddyno'r boll sylweddaumwnol ; 
mae yn un o'r cynyrcbiadau mwyaf gwertUfawr a godir 
o fwngloddiau Prydain ; ond nis gellir cael y trysor hwo 
eto o'r ddaiar, beb wasanaetb y glo. Un o fwnglodd- 
iau Cornwall, (The Consolidate Mines), ydyw efallai 
y mvvyaf yn y bvd. Mae y pyllau yma yn 1652 o 
droedfeddi o ddymder ; a cbyfanswm dyfnder y pyllau 
yn 20 milldir, a'r ffyrdd tanddaiarol yn 47 o filldiroedd. 
Mae yno 17 o agerddbeirianau mawrion yn gwneutbur 
gwaitb cyfartal i 4000 o geffylau bo l) dydd. Nid 
gwynt na dyfroedd, na nertli dynol nag anifeilaidd, 
ydyw y nertboedd grymus. a ymsymuda y gallofydd- 
iaetb yma. O nage, glo ydyw y gorucbwyliwr rnawr 
a grea agerdd, i roddi y nertboedd byn inewn gweitb- 
rediad. le, efe ydyw y gorucbwyliwr a alluogodd y 
mwnwyr i dreiddio i ddyfnderoedd y ddaiar, dros 20 
milldir o byllau sythlin, ac ar byd gwaenau (level 
courses) , am 47 o filldiroedd. Mae'r glo yn ddefnydd- 
iol i gludo'r aiwn yma mewn agerddfadau o Cornwall i 
Gymru, i'w doddi a'i goetbi ; a'r rbeswm dros ei ddwyn 
i Gymru ydyw, y digonedd glo sydd wrtb law yma, yr 
hyn sydd brawf o ddef'nyddioldeb y glo i ragddarparu 
y copr at wasanaetb dyn. 

Gan fod y mwn yma yn myned trwy yr un cyffelyb 
driniaetbau ag yr a yr un baiarn, ni wna manylu ar 
y dull o'i doddi a'i buro, ond ail adrodd petbau drosodd 
dracbeln. Mae'r glo yn ddefnyddiol i droi melinau 
rbolio (rolling machines), i wasgu allan y barau copr 
yn lleni llydain, er cael defnydd calloryn i ferwi dwfr i 



120 DEFNYDDIOLDEB GLO. 

dynu allan ffrwyth y pisgwydden, i ldni y merched, ac 
hefyd i orchuddio gwaelodion llongau a dybenion ereill. 
Defnyddir glo yn y bathdy, i roddi argraffar y geiniog : 
a cbyda gwasanaetb y glo y cymysgir copr gydar zinc, 
i wneuthur yr hyn a alwn yn bres, yr hyn a gyfan- 
sodda beirianwaith cywrain, ein horiaduron a'n hawr- 
leisiau; ac hefyd glychau ein Heglwysydd. Defnyddir 
glo i gymysgu copr gydar aur, i'w.galedu, er gwneud 
penadur, i sirioli'r merched, ac i beri i'r gweithiwr 
anghoiio ei galedwaith ar hyd yr wythnos, gan fel y 
dysgwylia am y wobr. Gyda gwasanaeth y glo y 
treiddir drachefn i'r gronyn-faen (granite) ar ol yr 
alcan ; a thrwy'r un offeryn y dygir ef allan ac y 
gwneir ef fel y mwnai ereill, yn wasanaethgar i ddyn. 
Gyd& gwasanaeth y glo y codir yn flyneddol 45000 o 
dunelli o blwm yn y Deyrnas Gyfunol, ac y defnyddir 
ef i wneuthur or plwm beleni i'r adarwr i hela petris, a 
pheleni magnelau i'r rhai sydd yn hoffganddynt ryfela. 
Defnyddir glo eto i barotoi yr aur at wasanaeth dyn ; 
wedi ei godi or ddaiar, rhaid cael t&n i'w wahanu oddi- 
wrth sylweddau ereill. Rhaid i'r gemydd wrth wasan- 
aeth y tan wneud eurynau, llestri aur, yn nghyd ac 
amryw bethau ereill. Gyda gwasanaeth y tan y rhodda'r 
bathwr yr argraff freninol ar yr aur ar arian, a chyda 
gwasanaeth yr un el fen y gwna y gemydd goron 
ysplenydd i goroni breninoedd a breninesau Prydain 
Fawr. Dylai hithau'r briodasferch gofio fod y fodrwy 
a rodda y priodfab am ei bys, ar ddydd ei phriodas, yn 
ddyledus i'r glo, ac i hyny enyn ynddi dan cariad tuag 
at gydmar ei bywyd, ac ymdrechu hyd ei gallu, er 



DEFNYDDIOLDEE GLO. 121 

oreu sirioldeb yn ei thy a'i thylwyth, megis ag y gwna 
y tan ar yr aelwyd, — sirioldeb tan a sirioldeb gwraig 
a wna bob ty fel paradvvys ar y ddaiar, a'i phreswylwyr 
yn wynfydedig. 

Defnyddioldeb glo i'r llaw-weithyddion. 
— Ychydig feddyliodd Watt, mae'n debyg, pan oedd 
yn defnyddio glo i cbwilio am alluoedd mwy nertho! 
na'r rhai oedd rnewn gweithrediad y pryd hyny, yn 
galluogi dynion i gynyrchu defnyddiau at eu gwasan- 
aeth a'u cysur tymorol, y buasai'r glo yn dwyn i 
berffeithrwydd allu ag oedd yn guddiedig yn y dwfr 
byd y pryd hyny; ac y defnyddid ef amser dyfodol i 
roddi mewn gweithrediad braidd bob peiriant ag sy'n 
cynyrchu defnyddiau dilladau, yn nghyd a defnyddiau 
ereill ag y mae dynoliaeth mewn angen am danynt; 
ac hefyd yn gwneuthur cymaint chwyldroad yn am- 
gylchiadau cymdeithas ag a welir y dyddiau hyn, — 
gweled y tlawd yn ei fwthyn yn derbyn bendithion ag 
oedd yn annadnabyddus iddo y dyddiau gynt, — gweled 
merch yr amaethydd mewn ymgyrchfa galed a merch 
arglwydd tir ei thad, am yr ymddangosiad mwyaf 
manteisiol mewn cymdeithas. Ac yn wir, oni bai fod 
rhyw fynych newid ffasiynau, byddai raid cael beirniad 
manylgraff i wahaniaethu rhwng gwychder y ddwy, 
gan gymaint ydyw perfleithrwydd a gorlawnder cyn- 
yrchiadau y llaw-weithyddion. Glo a dwfr ydywr 
ddau oruchwyliwr mawr sydd wedi dwyn moethau a 
chysuron i deuluoedd am y fath iselder pris. 

Yr oedd Uuosogrwydd cynyddiant y teulu dynol o 
angenrheidrwydd yn galw am ryw ddiwygiadau yn 



122 DEFNYDDIOLDEB GLO. 

mheiriant mawr masnachol y byd, a dwyn i weithred- 
iad ryw alluoedd heblaw gallu dynol i ddarparu ar eit 
cyfer, a cbadw cam a'u cynyddiant. Yr oedd y droell 
nyddu yn ateb yn burion am oesau i wneuthur y llin 
yn edau, a c bar fan y gweiiydd i'w wen yn llian. Ond 
daetb yr amser, pryd nad allai gwraig a merched yr 
amaethydd gynyrcbu digon o edau i gyfarfod ag ang- 
enrheidiau dynoliaeth ; gan hyny, rhaid oedd perffeithio 
peirianau or un egwyddor a'r droell a cbarfan y gwe- 
iiydd, a'u rboddi mewn gweithrediad gyda nertb mwy 
galluog na Haw a tbroed dynol, er lluosogi eu cynyrcb- 
iadau. Aethant yn ddosbartbiadau gwabanol, yn ol 
amrywiaeth eu galwedigaetbau, — un yn cynyrchu 
cotwn, arall y llian, arali y brethynau a'r gwlaneni, ac 
ereill y sidanau, &c., a chywreiurwydd y celfyddwr 
wedi gwneutbur dyfeisiau newyddion gyda gallofydd- 
iaetb, a cbymwysiad agerdd i roddi y galluoedd hyn 
mewn gweithrediad, ne^ y nydd-droir gyda'r un gallu 
y llian meinaf a'r rbaffau cryfaf, y llian meinwyeh a'r 
sachlian brasaf; ac y defnyddir hwy i well manteis- 
ion na'r Haw dynol i nyddu edau mainwych o'r cotwn, 
a'i weu y cydwe manylaf. Cymaint ydyw cynyrcb y 
gweitbfaoedd hyn yn awr, fel mai Lloegr heddjw yn 
brif ofyddes y byd ; a holl deyrnasoedd y ddaiar yn 
mwynau o'i benditbion hi, a byny yn benaf trwy offer- 
ynoliaeth y glo. 

Mae'r glo yn ddefnyddiol i ddwyn y llian yn wasan- 
aethgar i ddyn. Mae wedi bod yn gwneuthur arfau 
i'w drin,a llougau i'w gyrcbu o Holland, yrlwerddon, 
a manau ereill, i Leeds, Bradford, fyc. Mae'n creu 



DEFNYDDIOLDEB GLO. 123 

agerdd i droi peirianau, i'w ragddarparu a'i nyddu yn 
edau, ac i'w weu yn llian caerog [Damask), a sindal 
(Cambric). Er daed ydvw y glo, rnae'n wasanaethgar 
i ferwi'r llian mewn flwrneisiau, i'w ganu can wyned 
a'r eira ; a defnydclir ef dracbefn i droi peiriant i'w 
lyfnau fel nad oes crych gweledig ar ei wyneb. Mae'r 
cotymwe {calico) yr un mor ddyledus i'r glo am ei 
ddygiad i'r perfleitbrwydd ei gwelir yn addurno y rhy w 
fenywaidd a gwisgoedd amryliw. Mae'n ddefnyddiol 
i'w gyrchu or America, AfTrica, Asia, &c, i Manches- 
ter, ac yr un mor ddefnyddiol i roddi mewn gweithred- 
iad beirianau i'w ardio a'i nyddu ; a'r gweiiyddalluoedd 
(powr looms) i'w weu, yn lie y llaw-weiiyddion. Gwas- 
anaetba y glo i dori y lluniau ar y wasg, ac hefyd i 
gymysgu lliwiau i'r argraffydd, i ffug-liwio blodeu 
prydfertb natur, er tori an gen gwahanol archwaetbau. 

Defnyddir glo i wneutbnr cynyrch y sidan-bryf yn 
adeilwaith hardd i'r teulu dynol. Efallai nad aeth 
dychymyg erioed i galon y foneddiges a addurna ei thy 
ag ysgarlad, a'i chorff ag barddwisgoedd sidanaidd, 
fod gan y glowr lawyn ngwneutburiad y cyfryw : ond 
felly y mae, ac ni ddylai edrych arno yn ddiystyrllyd, 
mwy nag i falcbder ei cbalon cbwydu allan ocbenaid 
drabaus, am iddo yn ddifeddwl gyffwrdd ag ymyl ei 
gwisg. Defnyddir glo i wneutbur gwelleif i dori cnu 
y ddafad, ac fe ei defnyddir ef i wneutbur y gwlan yn 
fretbynau, gwrtbbanau, gwlaneni, llawrleni, &c, &c. 
Nid yn unig mae'r glo yn ddefnyddiol ar dywydd oer- 
11yd i greu gwres i dymheredd ein cyrff, ond y mae 
hefyd yn darparu gwisgoedd clyd rhag effeitbiau yr un 



124 DEFNYDDIOLDEB GLO. 

oerni pan o gyraedd gwres y tan. Dangoswyd eisoes 
fod y glo yn ddefnyddiol i wneuthur peirianau i'r Haw- 
weithyddion, ac hefyd i greu agerdd i roddi y peirianau 
hyny mewn gweithrediad. Ond y mae hefyd yn deilwng 
o sylw, fod holl drefydd a gweithfaoedd y llaw-weith- 
yddion, megis Manchester, Leeds, Birmingham, Glas- 
gow, Sfc, wedi eu hadeiladu yn y cymydogaethan hyny 
ag y mae digonedd o 16 wrth law ; yr hyn a brawf mai 
glo ydyw prif elfen bywyd y cynyrchiadau hyn, ac a 
ddangosa helaethder ei ddefnyddioldeb fel na raid treulio 
ychwaneg o amser er dangos ei wasanaethgarwch i'r 
Haw-weithyddion. 

Defnyddioldeb y glo i'r morwyr. — Un o 
brif egwyddorion masnach y dyddiau hyn ydyw, elw 
bychan ac atdaliad cyflym. Mae y perffeithrwydd 
ag mae y peirianau wedi eu dwyn i gynyrchu nwyfau, 
a'r cyflymdra y cwbleir hwynt, wedi chwyddo cyn- 
yrchiadau y llaw-weithyddion gymaint, fel nad oes 
farchnad iddynt oil yn y wlad hon ; gan hyny, yr oedd 
o bwys chwilio am farchnadle i'r rhelyw, mewn gwled- 
ydd ereill : ac o bwys hefyd trosglwyddo y nwyfau 
hyn gyda chymaint rhwyddineb ag oedd modd. Er 
cyflawni'r angen hwn, a gweithredu yn ol yr egwyddor 
a enwyd, yr oedd eisiau rhyw alluoedd mwy nerthol 
na'r gwynt a'r hwyliau, i dywys y llongau dros y mor- 
oedd, or naill wlad i'r Hall. A pha nerth tebycach i 
ateb y dyben, na'r hwn oedd wedi gwneuthur cymaint 
chwyldroad yn ngweithfaoedd y cynyrchiadau hyn. 
Felly, dyfeisiwyd peirianau cyfaddas, a chymwyswyd y 
glo i greu elfen o ddwfr y mor, i rpddi bywyd yn y 



DEFNYDDIOLDEB GLO. 125 

peirianau hyn, a'u hyrddio gyda'r fath gyflymder, fel 
na raid gwastraffu Haf na Gauaf mwyacb, na dyfetha 
tymor cyfan i fy ned i wlad bellenig, a dyfetha y tymor 
nesaf i ddyfod adref. Ond ymwela yr un agerddlong 
a Chyfandir yr America fwy na deuddeg waith bob 
blwyddyn : galluoga y Marsiandwr i gyrchu y cri- 
ddefnyddiau o wledydd pellenig y ddaiar, i'r Uaw- 
weithyddicm ; ac a a chynyrch y rhai'n yn ol drachefn 
i'r un gwledydd gyda chymaint rhwyddineb ag y 
treiddia pysg y mor drwy'r dyfroedd. 

Mae'r glo wedi dyfod a chyfoeth yr India, China, &c, 
i'r wlad hon, am brisiau mor resymol, fel mae'r tlawd 
yn ei fwthyn yn gwledda ar eu danteithion. Mae wedi 
dyfod a thrigolion y gwledydd hyn i agosach cyfeillach 
na llawer o bei)trefi gynt ; ac ystyrid yn awr hwy yn 
agosach cymydogiou na phreswylwyr Llundain flyn- 
yddau yn ol. Gwna'r glo burion cyfryngiad rhwng y 
naill wlad ar Hall ; os rhoddant id do ddigon o waith ni 
cha cynllwynion y rhai sydd yn dda ganddynt ryfel 
ffauau i lochesu ynddynt, na lie i lefeinio'r trigolion : 
ond gwna iddynt ganol bwyntio ei boll feddylfryd i 
gynyrchu nwyfau i'w cwsmeriaid, a tbrwy hyny, greu 
cymaint serch at y naill a'r Hall, ac a wneir rhwng y 
masnachydd a'r prynwr. Pwy fyddai byth mor fTol a 
meddwl i fasnachydd dori gwddf ei gwsmer goreu ? Pan 
y cymerwn Newyddiadur, ag edrych ar yr hysbysiadau, 
gwelwn ef wedi ei fiitho a llythyrenau breision, " Steam 
to India and China," " Steam to Cape of Good 
Hope," " Steam to Brazils," " Steam to West India/' 
" Steam to California" " Steam to New York," a 



126 



DEFNYDDIOLDEB GLO. 



Steam fydd yn rhwyfo'r llongau i bob porthladd yn y 
byd cyn bo hir. 

Mae'r GLO YN DDEFNYDDIOL l'R YMDEITHWYR. 

Nid yn imig y maen rhwygo tonau y dyfnder, gan eu 
cario gyda chyflymdra or naill wlad i'r Hall ; ond mae yn 
trosglwyddo yr ymdeithydd ar hyd rheilffyrdd o'r naill 
dref i'r Hall, gyda chyflymdra awel y boreu. Nid yw'r 
mynyddoedd cribog, y giynoedd llydaiu, na'r afonydd 
dwfn, yn fwy o rwystr iddynt heddyw, nag ydyw i adar 
y nefoedd ehedeg trostynt. Mae dinasoedd haner- 
can-milldir o flbrdd, wedi eu dwyn mor agos atom a 
thai ein eymydogion gynt. Os dygvvydd anffawd in 
cyfeillion, gan milldir oddiwrthym, raae y fam dyner 
wrth wely ei pblentyn boreu dranoeth, yn gweini iddo, 
ac yn tywallt i'w friwiau falm tynerwch ei chalon. Os 
damwain i farwolaeth, ea y fraint o glywed yr ymad- 
rodd olaf yn treiglo dros wefusau ei hanwyl blentyn. 
Beth a wnaeth y fath gyfnewidiadau a hyn ? Onid y 
glo yw'r atebiad. 

Mae'r glo yn ddefnyddiol i beri goleuni. 
— Mae'r glo fel defnyddiau daiarol ereill, yn gynwys- 
edig o wahanol elfenau gwreiddiol ; un o'r rhai hyn 
ydyw, hydrogen gas, yr hwn mewn undeb a carbon, 
ydyw'r hyn a ddefnyddir i oleuo ein trefydd an mas- 
nachdai. Gyda gwasanaeth y glo y gwahanir yr elfenau 
hyn o'r talpiau glo, ac a'u danfonir hwy i oleuo ein 
dinasoedd a'n trefydd, gan ymlid ymaith gaddug 
tywyllaf y nos i fFoi, fel y gellir cerdded ar hyd yr 
heolydd, heb ofn i olwynion cerbydau na charnau'r 
meirch i'n niweidio. Y dangosir nwyfau y masnach- 



DEFNYDDIOLDEB GLO. ]27 

ydd agos i gystal manteision a chyda goleuni haul y 
nefoedd ; ac y gwelir yn ngwasanaeth yr addoliad 
dwyfol pwy fydd yn hepian a phwy fyddyn gwrandaw. 
Gyda'r un elfenau, yr araf ymgoda dyn yn ei gerbyd 
awyren, gan wibdeithio yn yr eangderau, a marchog- 
aeth gyda'r cymylau drvvy ffurfafen y nefoedd. 

Afreidiol fyddai ymdrechu dilyn y glo i bob rban o 
faes ei ddefbyddioldeb ; gan byny, rboddaf derlyn ar 
fy ymchwiliadau gyda dywedyd, Heb wasanaetb y glo 
buasai y magnelau dinystriol a amddiffynant ein gwlad 
rbag ymosocliadau y gelynion, — buasai'r agerdd- 
longau cyflym, — gallofyddiaeth nertbol ein gweithfa- 
oedd, — y cerbydau buan, y pibellau anfertb a daflwyd 
dros afon Menai, drwy ba rai yr anfonir canoedd o 
dunelli o lo sir Fflint, i wasanaethu trigolion Mon ; y 
buasai'r boll bethau hyn, a'r deng mil tunelli baiarn a 
gyfansodda y pontydd rhyfedd hyn, yn gorwedd 
beddyw yn ddigon tavvel rhwng creigiau'r ddaiar; ac 
na fuasai son am y Palas Gwydr, lie y cynelir ffair y 
byd yn Llundain eleni, oni bai gwasanaetb y glo, rnwy 
nag fuasai enwau anrhydeddus Stevenson, Telford, 
Paxton, &c, yn cael eu trosglwyddo o genedlaeth i 
genedlaetb. Gan byny, dylai y glowyr gael edrych 
arnynt fel un or dosbeirtb gwertbfawrocaf a defnydd- 
iolaf o boll ddosbeirth y gymdeitbas fawr gyfTredinol. 
Mae'n wir fod eu galwedigaeth yn eu balldudio i ryw 
ddu gelloedd tanddaiarol, fel nad oes fawr o gydgym- 
deithasu rbyngddynt a'r cyifredinolrwydd : ond na 
adawer i'r cyfwng erchyll sydd rhwng y dosbarth yma 
a tbeulu'r ddaiar beri i'r olaf edrych arnynt gyda 



128 DEFNYDD10LDEB GLO. 






dirmyg. Dylai llywodraethwyr a boneddigion ein 
gwlad, ymdrechu gwella eu sefyllfa foesol a meddyliol. 
Mae'r mynych beryglon oddiwrth ddyfroedd a nwyon 
tanllyd, a'r damweiniau ereill sydd yn eu hamgylchynu, 
yn galw yn uchel am iddynt wneuthur hyny. Mae'r 
bendithion annrhaethol a dderbynia y gymdeithas 
ddynol oddiwrth eu llafur, yn galw am iddynt edrycii 
arnynt fel eu caredigion penaf ; oblegid trwyddynt hwy 
y cyfodwyd i berffeithrwydd y colofnau mawrion o fedr- 
usrwydd dynol, a welir ar for a thir : a phryd bynag 
y dyhysbyddir y gwely glo, y pryd hyny y darfyddir 
am ogoniant Prydain. 

WILL R HENDV. 

Mr. Edward Jones, Rhyd Galed, Wyddgrug. 

O.Y, — Er cyfiawnder ar Beirniad dysgedig, teg ydyw gwneuthur 
yn hysbys, fod ychydig gyfnewidiadau wedi eu gwneud yn rhai o 
frawddegau y traethawd uchod. Afiechyd a'm lluddiodd i wneuthur 
hyny yn flaenorol i'w anfoniad i'r gystadleuaeth. — E. J. 



PRYDDEST.* 

"Y TWE," 

GER Y WYDDGRUG. 



Tra 'm HAWEN fel arfer ar bwys ei hadenydd, 
Ar grwydr uwch ben yn yr uchel gain froydd, 
Ar hynt trwy yr avvyr, yn tremio ar anian, 
A gweled gwawr ddwyfol yn addurn ar bob-man, 
Un dosbarth neillduol — yn awr a ga 'n destyn, 
Ac ar ei werdd fynwes mewn purdeb y disgyn : 
Un Dyffryn dymunol ar derfyn hoff Wynedd, 
Cartrefle rbyddfreiniol pob siriol dangnefedd; 
Lie anian ymffrostia mewn ceinder dihalog, 



* Cefais hyfrydwch o'r fath uwchaf yn darllen y • Bryddest ar y 
Twr," gan Iorwerth Glan Aled. Y mae darluniadau bywiog a dar- 
felydd goludog yr awdwr, yn dwyn i'ra cof athrylith oruchel yr 
enwog ysgrifenydd Syr Walter Scott. Nis gwn am un ysgrifenydd, 
na chyfansoddiad Cymreig, i'w osod mewn cydmariaeth iddo, canys 
y mae yn y Bryddest hon wedi tori allan dir a dull hollol newydd. 
Tybiaf pe gwisgid hen hanesion Cymru a'i chyffiniau mewn cyfan- 
soddiadau fel hyn, y denid y Cymry i sylwi ar eu henafiaethau 
yn llawer gwell na thrwy efrydau sychion ' Cymdeithasau Hynaf- 
iaethol,' &c. 

Eled Iorwerth yn mlaen. Y mae yn amlwg oddiwrth helaethrwydd 
a rhagorolrwydd cynyddol ei gyfansoddiadau, ei fod yn meddianu 
ar alluoedd, a diwydrwydd i'w defnyddio, a'i gesyd yn mhlith yr 
uwchaf o wir feirdd ac ysgrifenyddion ei oes a'i wlad. 

GLAN ALUN. 



130 Y TWR. 

A'i mantell yn dryfrith gan dlysion meillionog — 
Lie dawnsia r awelon wrth adsain telynau, 
Yr adar bach nefol ar wyrddion ganghenau — 
Lie 'r Haul a arwisga y temlau blodeuog 
A'i ddysglaer belydron yn havdd a godidog ; 
A'r wawr dremia gyntaf o babell y borau, 
Er gweled bron anian dan fyrdd o wlilh-berlau ; 
Hoff lanerch dewisol y seiniau a'r swynion 
A sugnant galonau a bryd Awenyddion ! 
Ar Ian Afon Alun— sy n wastad yn sisial 
Yn nhreigliad ei thonau ar wely o risial — 
Y rawyn adfeddylion a greant Feirdd siriol, 
Fel Alun fel-dafod — a Gwenffrwb awenol ! 
O Afon ytnlifol dod acen i minau, 
Wna'n fy wiog a pheraidd fy ngherddi fel hwythau ; 
IV broydd cysefin maent hwy wedi esgyn, 
A'u mawl ni chwardd mwyach ar danau dy delyn ! 
Dod fenthyg i minau dy danau mudanol, 
Tra tremiant hwy arnaf o'u hawyr ysprydol, 
Fal eiliwyf un gerdd berJesmeiriol ei hodlau, 
Fo'n deilwng o swynion perorawl dy danau ! 

Fy Awen ! gwel yma, maer blodau n ymagor 

Mewn gwisgoedd amryiiw, o wyn— gwyrdd — a phorphor, 

Ymylant yr Afon gan dremio i'w dwyfron, 

Er canfod en tlysni mewn drychau tryloewon ! 

A'r tonau wrth chwalu ar raian y glanau, 

A chwarddant yn ol ar eu prydferth wisgiadau ! 

Chwardd dithau yn nghanol plant Anian dynerol — 

Fel hwythau dadebra — bydd lawen a siriol. 



Y TWR. J 31 

Gwel — gwel — o dy amgylch mae llwyni cauadfrig, 

Clyw organ yr awel yn seinio trwy'r goedwig — 

Mor hardd mae'r canghenau 'n ymestyn i'r nefoedd, 

^yfeiriant at orsedd prif Arglwydd y lluoedd, — 

A'r gwynt a ledaena eu si addoliadol 

Trwy'r isel ddyfhynau, i'r bryniau derchafol ; — 

Gwel eto, yn britho eu clydion fynwesau, 

Mae gorcbest celfyddyd mevvn mawrion balasau ; 

Yr oil fel cain bevlau a gwyrddliw'n eu cylchu, 

Fel saphir fodrwyau am emau n ymglymu ! 

Draw — eto, mae dolydd eangwedd a ffrwythlon, 
Yn cael eu cofleidio gan filoecld o feillion — 
A'r bryniau o'u hamgylch a'u hunol gysgodant, 
Mynyddoedd dercbafol mewn bri a'u hamgylcbant; 
Mor fwyn a gweddeiddiol mae cynllun mawr natur, 
Ei holl amrywiaetbau ymunant er cysur ! 

Fy A wen, gwel eto rbwng creigydd y ddaiar, 
Mae mwn-wythienau 'n drysorau digymbar, — 
Yn gyfoetb aruthrol dan farau diogel, 
O fewn ei dwfn-geiloedd yn gorwedd yn isel ; 
Ac wele, celfyddyd a'i nertbol beirianau, 
Yn eistedd ar orsedd yr anwar elfenau — 
Gan fritho gwedd Callestr a'i chloddion gorcbestol, 
A dwyn o'i cbrombiloedd drysorau aruthrol ! 
Mae yma destunau di rif gan naturiaeth, 
I'tb eang amgyfl'red eu cbwilio yn helaeth — 
Ond — tyred — gad heibio gloddfeydd y mwn-weithiau, 
Gad yna i'r maelwyr eu cbwyddol wythienau — 
Plant Mammon gant dreulio eu hamser i'w chwilio, 



132 Y TWR. 






A chasglu eu cyfoeth i'w rhan yn ddiflino, — 
Gad hefyd y dolydd dan gwrlid briallu — 
A hen Afon Alun i Ion ymddolenu, — 
Tro'th olwg at olion henafiaeth y cylchoedd, 
Myn odd eu dirgelion gofnodion cynoesoedd ; 
Gwel yna y Bryn yn derchafu mewn mawrfri, 
A Cholofn Maes Garmon yn dangos ei chewri ; 
Clawdd Offa 'n ymestyn fel cadwen gysylltiol, 
Er cadw terfynau a bawl cenedlaethol ; 
Moel Fammau gei draw, a'i mhain dwr fel yn tremio, 
Yn ddewr ar arferion y broydd o dano, — 
Yr oll gydagorant rhyw fyrdd o ddalenau, 
Gynhwysant hanesion agvveddion cynoesau ! 
Ond g&d y cofnodion hanesiol geid yna, 
A tyred i eistedd yn dawel fan yma, 
Wrth odrau y Twr, — hen ganolbwynt helyntion, 
Sydd yma yn aros dros ,fl wyddau hirfeithion ; 
Olrheinia ei hanes — ei nerth a J i anrheithiad— 
Hen ad eg ei fri — a'i ddirmygol chwilfriwiad. 

Yr Awen : 

Ymddengys i mi yn ei agwedd bresenol, 
Fel olion adeilacl fu'n gadarn a nerthol ; 
O ran adeiladaeth, ar gynllun hen oesau, 
Pan daenai creulonedd trwy'r wlad ei anhreithiau. 
M ae fel rhyw un enghraifft arhosol, yn arwydd 
Fod Cymru un adeg yn fangre enbydrwydd, 
Ac angen ar luoedd o'n dewraf gyndadau, 
Am leoedd i lechu fel amddiffyniadau. 



Y TWR. 133 

Rhydd brawf yn ei gynllun, a'i fras-gryf saerniaetb, 
Fod oes ei gyfodiad dan niwl anwybodaeth ; 
Pob trefn, ac atbrylitb, a medr bil ddynol 
Yn isel, gyferbyn a'u huchder presenol; 
Teifl dremion y meddwl at adeg fabanaidd 
Athrylith — Celfyddyd — a bri ein hoes waraidd, 
Pan droid y meddwl, a'i reswni trwy'r oesoedd, 
I ffyrnig gynllunio, a meithrin rhyfeloedd ! 
Lladd dynion, gan rwygo en cnawdyn evch-ddrylliau, 
A u medi n dyrfaoedd a roiniog gleddyfau ; , 
Twrf arfau crocb-ryfel yn adsain y broydd, 
A mawrion gyflegrau yn gwatwor eu gilydd — 
Oes difa dvnoliaeth, fel piif-gynllun llwyddiant — 
Gorthrymu cym'dogion er cadarnhau ffyniant ! 
Rbyw olion yw bwn o wyll-adeg 11 awn croesau, 
A'u hadsain a grwydrant o amgylch ei furiau ! 
Bu'n gadarn ac uchel, a'i feini'n drwmlwythawg, 
Yn asio iV gilydd mewn undeb herfeiddiawg — 
Yn ben amddiffynfa rhag gonnes dialed d, 
A llocbes gadarngref rhag carnau celanedd ; 
Ac hefyd lie lluniwyd- — a bwriwyd i angau, 
Mewn teimlad cytbreulig rai ddygwyd i'w furiau, 
Caed dwylaw rnewn gwaed yn drochedig diddychryn, 
Heb arbed trwy ymbil na dagrau y gelyn — 
Tosturi ni ddeffrid gan ddagrau tryloewon, 
Ond marwol ruddfanau a greent nwyd greulon ! 
Pe gallent y nieini sy'n aros yr awrhon, 
I wneuthur i fynu ychydig o'i olion, 
Ond llefain mewn iaitb, yr hanesion nodedig, 
Fe fferai pob calon gan wae dycbrynedig ; 



134 Y TWR. 

Erch-loesau a dreiddiant trwy deimlad dynoliaeth, 
Gorchfygent pob meiddus wroldeb a'u haraeth— - 
Fel pe cyd-gorffolid creulondeb yr oesau 
Yn gythraul ofnadwy ar orsedd ddu angau ! 

Ymddengys i mi fod rhith-yspryd yn tremio, 
Trwy 'i fylchawg hen furiau o hyd yn ddi-ildio — 
Fel pe b'ai am aros, er dawn a dysg dynion, 
Yn ddelw barhaol o'r oesoedd tywyllion ; 
Oddiar ei lwyd-gopa eheda'm dycbymyg 
At rwysgedd dychrynllyd eu balcbder a'u rhyfyg, 
Am funud mi dremiaf ar ymffrost eu dewrion, 
Yn nrych adgoffaol ei ddrylliog weddillion ; — 
Yn adeg rhyfeloedd y digllawn rosynau, 
Pan lenwid y broydd a marwol sain arfau, 
Yn herio rhyfelwyr i ddinystr creulon, 
Er porthi eu chwyddfryd, a'u rbeibus amcanion ; 
Caerwerydd a'i baner mewn awyryn gwenu 
Am enill y frwydr trwy hollol orchfygu — 
Caerefrawg gyferbyn yn ffiaidd groch-ateb 
Gan lanw 'r maith froydd a cblod ei gwroldeb — 
A dim ni wnai foddio eu nwydau aflonydd, 
Ond trochi'r Rhosynac mewn gwaedlyd lifogydd ! 
Mae swn y croch-fegnyl ergydfawr hyd eto 
Yn hanes y brwydrau, trwy'r maesydd yn crwydro ; 
Ac olion creuloni a brad lladdedigion 
Yn tremio trwy'r ddaiar mewn esgyrn Uwyd-wynion — 
A'r oil fel yn deisyf yn lluoedd ymbilgar, 
Am hedd a thangnefedd ar orsedd y ddaiar ! 

Pryd hyn safai'r Twr fel rbyw gadarn gorehestol, 
Yn nghanol twrf llidiawg y gwledydd amgylchol, 



Y TWR. 135 

A'i wedd yn herfeiddiawg, gan watwar pob dychryn, 
Yn brif amddiffynfa rhag gormes un gelyn. 
Ymgiliaf i un o'i hen wledd-ystafelloedd, 
Pan ydoedd mewn rhwysg yn ol trefn y cynoesoedd ; 
A'i hanes groniclaf yn fanwl mewn geiriau, 
O uwchder ei lwydd byd chwilfiriwiad ei furiau : — 
O'i fewn y cartrefai y gwrol Faeslywydd, 
Y Penaeih cyffiniol, sef Rheinallt ap Gruffydd ; 
Yr hwn feddai galon dwyllodrus, ddichellddrwg, 
A dewvder diatal i'w gweitbio i'r amlwg ; 
Creulondeb gvfeiriai ei gamrau gwastadol, 
A'i gleddyf oedd ymffrost ei falchder symudol — 
O'i enw ymsaetbent vbyw ofnau a gloesion 
1 fynwes pob gelyn ar raiidir y Saeson — 
Ac felly parbaodd mewn rbwysgedd mawrfrydig, 
Nes gadael y Twr yn ei olion llosgedig, 
Gan flaenu ei ddewrion i Gastell mawr Harlech, 
I wledda mewn ymffrost uwch ben eu bir orthrech. 
Bu hirfaith ymryson rhwng Rheinallt a'i ddynion, 
A sobr fasnachwyr ben ddinas Caerlleon — 
Digofaint a fflamiai mewn bradawg enyniad, 
A rbyngynt y llosgai yn ffyrnig a gwastad ; 
Ceid Rheinallt yn dirgel hiraethu am weled 
Rbyw fantais i'w dal a'u byspeilio'n ddiarbed — 
A'i wyr a gydwylient yn fywiog eu nwydau, 
Am adeg i'w rbwygo a grym eu trwm-arfau, 
Er meddu yn anrhaitb eu cyfoetb raasnacbol, 
I bortbi eu balcbder — a'u bri goresgynol ! 
Un borau, pan anian a welid yn deflfro, 
A'r Haul ar las-wybren yn fflamawg ddysgleirio — 



136 Y TWR. 

Ac ambell i gwmwl o'i amgylch yn gwenu, 
Ac yntau a'i aur yn eu melyn amgylcbu ; 
A'r awel yn chwiban trwy'r goedwig addolgar, 
Gan ddeffro telynau mwynleisiol yr adar — 
A galw ar anian a'i phlant trwy'r amgylchoedd, 
I ganu eu hemyn i Arglwydd y lluoedd ! 
Pob bryn yn ymwisgo mewn tyner oleuni — 
A'r llwydion fynyddoedd yn siriol ymloni — 

Y maesydd o danynt yn gwrido yn serchog, 
Tra'r Haul a'u cusanent mewn swynion tryliwiog ! 
Pwy dybiai y taenid trwy'r oror ysplenydd, 

Swn gorthrech a galar gan ddynion aflonydd ? 
Na fyddai 'r byd dynol fel anian yn serchog, 
A'i fron yn ymchwyddo gan gariad dihalog — 

Y galon yn loew fel ffrydlif y mynydd, 

A'r teimlad fel gwyrddlas eginyn ar gynydd — 
A mwyn gyflafaredd yn fTynu rhwng trefi, 
Yn ddwndwr nefolaidd o duedd uchelfri ! 
Ond dyn yn ei dracbwant ni fynai wers ddwyfol 
Gan anian anwylaf, ond mathrai pob rheol — 
A'i nwydau ollyngai yn rbaiadr cynddeiriog 
I bortbi ei bechod— a'i deimlad difnog — 
Ac wele, un prawf o'r atbrawiaetb ddrygionus, 
Yn tori 'n llif heddyw, mewn hyllwaitb echrydus ! 
Hen dyrau Caerlleon a w r elid yn tremio 
Ar wledydd amgylchol, yn awr yn ddigyffro — ] 
Fel arfer, yr Haul, yn ei rwysg a'u haddurnai, 
A'i fentyll melynwawl am danynt a wisgai — 
Ni tbaflai un arwydd o ddrwg nac anrheitbiad, 
Pob pelydr o'i eiddo a wenai gan gariad. 



Y TWR. 137 

Trwy'r ami beolydd ymrodiai *t trigolion, 
Yn ol ac yn mlaen yn eu bydol arferion — 
Prin iawn yr arhosent i gyfarch eu gilydd, 
Er holi ac ateb am belynt na newydd,— 
Ond pawb yn prysuro at lais galwedigaeth, 
A'u henaid yn gwbl yn meddiant masnachaetb,— 
Trwy'r amryw Faelianau y clywid swn arian, 
A'r tew gyfrif-fyrddau o danyiit yn tincian — 
A tbwrf y masnachwyr trwy'r ddinas adseiniai, 
Tra n parotoi nwyfau or llawnion ystordai — 
Pawb ar ei ddysgwyliad am ddiwrnod enillgar, 
Heb wrtbeb gan neb o elynion ymyrgar. 
Yn Uu cyd-gycbwynent — ar antur fasnachol 
Or ddinas gyfoetbog, a'u bagwedd yn siriol — 
I fFair fawr y Wyddgrug — a'u brydar eu beiddo, 
A tbrwy eu eallineb a'u sel i'w fawr-chwyddo ! 
Fel byn yr ymrodient yn llawen trwy'r harddwlad, 
A'u golwg bryderus ar fangre eu marcbnad. • 
O'u blaen ar fareh enwog y Maek yrnddangosai, 
A'i wedd, gan ucbelder ei swydd, a ymloewai ; 
Ei wisg yn arddercbog, awgrymai i'r broydd 
Bwysigrwydd ei gwisgwr, mewn lliwiau ysplenydd 
Ei gieddyf a grogai mewn w r ain o ddur gloew, 
Yn hyf wrth ei lin — tra marcbogai yn hoew ; 
O'i ol, y masnacbwyr ddilynent yn ddewrion, 
A'u barfau oil beddyw yn fiuiog a llymion— ■ 
Eu heiddo cyfoetbog a gylcbent fel cedyrn, 
A'u bryd i'w bamddifTyn pe dryllid eu hesgyrn, — 
Gwnai yntau eu banercb mewn araeth orucbel, 
Er sicrbau iddynt eaent ymdaith ddiogel — 






13§ Y TWR. 

Ac ar ei farch nerthol gwnai droi i'w hanerchu, 
A'i olwg yn wrol, fel hyn gwnai lefaru — 

" Ddinaswyr gorenwog ! mae'ch harfau yn loewon, 
A'ch meirch yn ornerthol a chyflym yr awrhon ; 
Ymlifa eich gwaed trwy'cb gwythienau yn fywiog, 
Eich henwan sydd uchel, a'ch bri yn arddercbog— 
Yn enw pob gem yn aur-goron Normaniaid, 
Cyd-dyngwn na fyddwn i'w chaswyr yn ffyliaid ! 
Os ymladd raid ini a'r Cymry erlidgar, 
Er cyd-amddiffynu ein tuedd fasnacbgar — 
Boed mam o wroldeb yn treiddio trwy n mynwes, 
A daliwn hyd farw i atal eu rbodres ! 
Na fydded un galon yn lorf y dydd beddyw, 
Ymunwn i ymladd pe gorfid in' farw ! 
Chwi welwcb y Twr lie mae'n gelyn yn trigo, 
A'i wyr amddiffynol sy'n wasta.d in blino— 
Awn heibio i'r oil yn ein dewrder arferol, 
A mynwn ddychwelyd, a'n beiddo masnacbol ! 
Mae genym deuluoedd o fewn ein hardd ddinas, 
Yn dysgwyl am danom mewn amser cyfaddas— 
O sereb atynt hwy, ein banwylaf deulnoedd, 
Na fydded in oddef ein gorfod ar gyhoedd !— 
Ddinaswyr ! wyr breiniol ! rbo'wcb drem ar eicb arfau 
A cbanwn un Gerdd wrtb fyn'd trwy ein heirdd-furiau. 

CODIAD YR EHEDYDD. 

Lion ! lion 1 boed pob rby w fron, 
Wrth ymdaitb yr awr bon, 

Er gwaetbaf ein gelynion certh ; 
Mae genym arfau dur, 



Y TWR. 139 

Er atal unrhyw gur, 

Ymddiried wnelom yn ein nerth. 
Cydfarchogwn, gorfoleddwn, 
Awn yn gedyrn trwy y wlad ; 
A cbydganwn, pan ddychwelwn, 
Gan ddirmygu pob rhyw frad, 
Dan ofal gwych ein tad, 

Prysurwn i'n Caerlleon ferth. 

fewn y Twr, ceid Rheinallt yn ei rym, 
A'i olwg ydoedd ar ei gleddyf liym — 

Yn cyfrif ei orchestion yn y fan, 

Fal trochwyd ef mewn llawer calon wan ; 

Ei ddysglaer wedd a adlewyrchai wrid 

1 olwg Rheinallt fel rhyw fSamawg lid ; 
Yn erbyn y Normaniaid tyngai'n fwy 

Na cbynt — y trengai eu holl lwyddiant hwy ; 
Gan suddo'i gleddyf idd ei wain o ddur, 
Yr adsain chwyddai ' awydd am ei wyr, 
Er clywed am eu ifawd yn gwylio r dref, 
A'r anrhaith gawsent i'w ddwyn iddo ef — 
I aros hyn, eisteddai o flaen tan, 
Mewn rhyw ystafell eang, eto glan — 
Yr hon oedd lawn o hen arwyddion hynt 
Mawrhydi — cyfoeth — a bri 'r oesoedd gynt. 
Darlunio hon, ni fyddain wael fan hyn, 
Er dwyn arferion gynt, ar ddu a gwyn. 

, Eangfawr ystafell, lied dy well ei golwg, 
Tra 'r golau odd allan oedd wan ac anamlwg ; 



140 



Y TWR. 



Un pen iddi godid yn uwch r>a'r pen arall, 
Arrediad derchafol, ar gynllun synwyrgall ; 
Y pen derchafedig a ddaliai fwvdd enwog, 
Un hir, a Uydanfawr, a'i wedd yn ardderchog ; 
O amgylch yr hwn yr eisteddai y mawrion, 
A'r arglwydd yn nghanol ei brif ardderchogion. 
Bwrdd arall yn ochr hwn yraa osodid, 
O amgylch yr hwn israddolion a welid ; 
Sef rhai dan warogaeth yn canlyn y mawrion, 
Neu is-wasanaethwyr,yn debyg i gaethion ; 
Y to goruwch iddynt yn gadarn ac nchel, 
A thrawstiau anferthol i'w gynal yn ddiogel ; 
Ac ar y prif drawst— neu y nen-bren ardderchog, 
Ceid darlun o Walch yn ei ddiwyg chwydd-bluog I 
O amgylch y ffumer mewn garw saerniaeth, 
• Ceid cadarn adeilwaith, a'i wedd yn gryf odiaeth— 
Ac arno 'n gerfiedig amrywiol beis-arfau 

Y teuki meddianol, a'i tinol ganghenau ; 
Yr holl arwyddluniau a gerfid yn dlysion, 

A'u gwedd yn ddysglaerwych mewn lliwiau goleulon. J 
Yn nghilfach agored y ffenestr amgaerog, 

Y dodid i sefyll tair telyn ardderchog— 

Yn barodi dywallt mawl peraidd y Beirddion, 
A dilyn a'u seiniau eu cywrein acenion ; 

Y muriau o amgylch dan wych addurniadau, 
Llun gwaewffyn llymion, a miniog gleddyfau— 
Bwau, a tharianau, a helmau henafol, 

Holl arfau rhyfelawg yr oesoedd anwarol ; 

A dyma ? r fan gwleddai hen Reinallt ap Gruffydd, 

Pan safai y Tier rhwng ei gyi'ain amgaerydd. 



Y TWR. 141 

Awn idd yr ystafell yn nrych ein hadgofion, 
Fel caffom un drem ar sefyllfa 'r mewnolion : — 
Yn ymyl y ffumer, niae benyw brydferthol, 
A baban bach ganddi yn cysgu 'n dynerol ; 
Ei breichiau claerwynion a blyga am dano, 
Tra ef ar ei mynwes fel angel yn htino ; 
Yn ymyl yn pwyso ar gleddyf, mae marchog, 
Yn edrych yn syn ar y baban ardderchog ; 
Yn gwisgo ei arfau, ac ar ei helm odiaeth, 
Llun dewr-flaidd ymneidiol ar gipio 'i ysglyfaeth ! 
Draw, yn y pen pell a f, mae pedwar o ddyriion 
Yn sefyll yn arfog, a'u gwedd yn dra hyfion, — 
Gan bob un mae cleddyf, a tharian dryloew, 
Yn barod i alwad yn sefyll fan acw, 
Ac ar eu harf-beisiau gwyrddolau mae darlun 
O'r dewrflaidd ymneidiol, a'i agwedd yn sydyn ! 
A phob un yn gwisgo coch-siobyn o sidan, 
Fel arwydd o rosyn Caerwerydd yn burlan ; — 
Y fenyw, ar unrhyw gynhyrfiad arafaidd 
O eiddo y baban a hunai'n dyneraidd — 
A ganai 'n anfeidrol o fwyn i'w lonyddu, 
Yn sain ei pheroriaeth fe'i cadwai i gysgu ; — 
Mor fwyn oedd ei cherdd nes mae'r geiriau yn aros, 
A'u sain yn yr awel pan chwyth yn nghlust hafnos — 
A minau vvrth wrando yn udgorn yr awen, 
A ddeliais un noson ymlithriad ei hacen,— 

Ti angel bach — cwsg ar fy mron, 
Yr awrhon rnewn tangnefedd, — 

Ti wyt yn dlws, a'th wedd yn lion, 
Yn vviwlon dy ymgeledd ; 



142 Y TWR. 

Nid oes a'th flina di drwy V byd, 
Wyt uwch na'i holl ofidiau i gyd I 

Mae yn dy freuddwyd ddarlun gwych, 
O brydferth fro'r angelion — 

Delweddau mwyn mewn dysglaer ddrych* 
Chwareuant yn dy ddwyfron, — 

Nid oes un angel uwch ei fri 

Mewn diniweidrwydd nac wyt ti ! 

Tra fyddo ereill draw yn trin 
Yn erwin mewn ymladdau, 

Qan lanw'r wlad a'u bloeddion Win,, 
A dilyn brad cleddyfau, — 

O huna di, gan bwyso'th ben 

Yn anwyl ar fy mynwes wen. 

Y blodau eu haroglion mwys 

Yn lwys anadlant iti ; 
Yr awel ar ei thelyn ddwys 

A cbwery ei thant i'th loni, — 
A minau siiaf di r awr hon, 
Tra yn breuddwydio ar fy mron. 

O [ m blodyn bach ! na ddeled gwynt^ 
Na chorwynt i'th ddihuno, 

O gwsg tangnefedd ar dy hynt, 
Trwy helynt byd i grwydro ; — 

Ond boed i angel gwyn or gwawl* 

Dy symud draw i fyd y in awl I 






Y TWR. 143 

A minau trwy ddaiarol oes, 

Fy einioes ddarfodedig, 
A gaffo 'm dwyn dan nawdd fy Ner, 

Uwch ser yn wynfydedig — 
Gan gwrdd ein dau uiewn gwisgoedd claer, 
Ac uno 'n mawl ar danau aur ! 

Yn swn ei bacenion y marchog a deimlai 

Fel pe ei ddewr galon o'i fewn a yrndoddai ; 

Annghofiai am funud ei helynt arfogol, 

Fel pe ei brys-gipid i fro uwcbddaiarol — 

A cblywed sain miwsig telynau 'r awelon 

Yn cbwarae eu hymnau yn ngblyw anfarwolion ! 

Gan ailedrycb wedi 'n ar wedd y tlws faban, 

Dan dyner ddylanwad teimladau ei anian, 

Ei brofiad fel hyn a lefarai yn union 

Mevvn mwynlais arafaidd, a'i eiriau'n bereiddlon ;— 

GLAN MEDBWDOB MWYN. 

Fy maban anwylaf ! gwir ddelw dy fam ! 
Mae bi wedi gadael pob gofid a cham ; 
Ebedodd ei benaid i froydd y nef, 
Ar Ian afon bywyd, inae'n beraidd ei lief; 
Tan gysgod cauadfrig y llwyni gwyrdd mae, 
Yn gwrando mawl engyl uwcb adsain pob gwae, 
Yn mblitb anfarwolion byth — bytb — i barbau ! 
Ei cborff sydd yn dawel yn mbriddell y Uawr, 
Dan gwrlid o flodau byfrydlawn yn awr, 
Fy maban anwylaf — wyt ddelw o'i gwawr ! 



144 Y TWR, 

Tydi yw'r diweddaf o gangau y pren, 

Ein derwen deuluol, fu'n esgyn i'r nen ; 

Am oesoedd hi safodd yn gadarn ac ir, 

Fel addurn freninol holl Iwyni ein tir — 

Er gwaethaf tymestloedcl echryslawn eu hynt, 
Ysgythriad terfysglyd pob gwlaw a phob gwynt — 
Bud werddlas ei gwedd trwy yr oesoedd maitb gynt, 
Ond wele ! y boncyff! — yn wyw yn y llawr, 
Mae pydredd malnriol yn llwydo ei wawr, 
A tbi yw ei gangen vjnigol yn awr ! 

Fy maban anwylaf ! fe all wyf drwy'r nos 
Ymaros i'th wylio — dy agwedd sydddlos; 
Un cusan or eiddot lonyddai fy mron, 
Pan fyddai gan ddigter yn chwyddo fel ton ! 

Yn ngbanol Hid brwydr, lie bywyd fo'n ddrud, 
A ffrocb-lef celanedd yn adsain trwy'r byd, 
Un wen facb o'r eiddot lonyddai i'y mryd ! 
Fe daflwn fy ngbleddyf yn nghanol gwaed li' — 
Abertbwn i'r fagnel fy einioes a'i bri, 
Er enill un cusan o'th wefus dlos di ! ! 

Tyr 'd Mair, dyro eto don felys iw glyw, 
Fy mhenaf anwylyd, trwy 'r ddaiar oil yw ; 
Na ad iddo ddeffro, mae'n huno mewn bedd, 
Aur-liwiau breuddwydion a chwarddant o'i wedd ! 
O ! 'r bychan anwylaf ! ni wyr am boen byd, 
Mae'n dawel, ddigyffro, a nefol ei fryd, 
Yn awr ar dy fynwes, mae'n gariad i gyd ! 
O cofia tra'n magu y bychan bob dydd, 



Y TWR. 145 

Fod golwg mam arno trwy'r wybren gain, rydd — 
A'i golwg i'w dclilyn hyd farw a fydd ! 

Wrth glywed sain Rheinallt mor dyner doddedig, 
Pwy byth a dybiasai fod ganddo fryd ffyrnig ! 
Yn awr, O ! mor dyner, uwch baban yn huno, 
A'i wedd, O ! mor dawel, fel wybren ddigyffro ; 
Ond yn ei ben fynwes mae tanau dirywiol, 
Na seiniant ond crocb-don rbyfeloedd uffernol ! 
Corwyntoedd creulondeb yn unig a allant 
Ddwyn acen derfysglyd o danau ei dracbwant ; 
Ac fel y cyfnewid glas-wybren ysplenydd, 
Am fro ddu, gyinylawg, yn grotb llawn o stormydd— - 
Caed felly y marcbog mewn munud yn newid, 
A'i olwg yn orlawn o ryfel a welid ! 
O'i lygaid pelydrai ei falcbder tanbeidiol 
Mewn awydd am gyfoeth masnachwyr llafurol — 
Ac yn ei wane boetblyd, ymbolai yn fuan, 
A ddaeth yn ol adref ei briflywydd Gwgan ? 
Un o'i weinidogion atebai yn ebrwydd, 
Do, Gwgan gyrbaeddodd, mae yma fy arglwydd — 
Ymddengys i'r fyddin a hyf ddilynasant 
Y gwylltion fasnaebwyr, pan acw y ffoisant — 
Gael cyflawn ad-daliad am lafur a Uudded, 
Yn ngbyd ag am arfan a ddrylliwyd i'w colled ; 
Dygasanti'r Twr amryw dclarnau tra gwertbfawr 
O lydain fretbynau main-weiiad— rhywiogwawr; 
A llawer o arfau yn feicbiau tryloewon— 
A gwisgoedd rhyfelawg, maent yma yr awrbon. 
A Rheinallt ap Gbuffydd yn union a sylwai, 



146 



T TWR. 



A'i galon yn chwyddo raewn balchder — llefarai — 
Arddercbog ! gan Gwgan mae llygad i'm 
harcbwaeth, 
A Haw gysegredig im' rbyfel-wasanaeth ! 
Dos ! galvv ar Gwgan yn ebrwydd i'm gwyddfod, 
Fel caffwyf ar fyrder ag ef ymgydnabod : 
Mae wedi cyflawni ei orcbwyl yn gampus, 
Ei gynllun yn enwog — a'i waith yn Uwyddianus ; 
Y cestviaid dirmygol ! — cant bir edifaru, 
Am groesi y terfyn er gwancus fasnacbu ! 
Mae'r awrbon wylofain trwy ddinas Caerlleon, 

herwydd rhifedi yr holl laddedigion ; 

Mae'r gweddwon yn ochain am wyr wedi cwympo, 

A mamau tynerol am feibion yn wylo ! 

A mwy fydd eu helynt os daliant mewn gormes, 

Gan Rheinallt ap Gruffydd, ni cbant unrby w acbles ' 

Ho ! Gwgan ! fy nghyfaill, wyf yma yn byspys 

It' dalu yn ddrudfawr i sorod Huw Lupus ; 

Boed it' ddiolcbgarwch fy nghalon wresocaf, 

Am gallder dy gynllun — atb ymdrecb rymusaf — 

Pertbyna yr awrljon, i ni fel dyledswydd, 

Hysbysu 'tb wroldeb a'tb wertb fel maeslywydd, 

1 Harri Caerwerydd, pan ar ei fawr orsedd, 
Gan fynu dy godi i ucbder a mawredd ; 

Pwy sydd yn fwy teilwng na tbi trwy y gwledydd, 
Neb— neb, yn ddiameu, medd Rheinallt ap Gruffydd ! 
Fe garwn gael gwybod yr banes o'th orcbest, 
O'r cyntaf symudiad hyd derfyn y goncwest — 
Ond dywed yn flaenaf, cyn nodi 'th hanesion, 
Pa le mae y Maer ? a yw ef mewn gafaelion ? 



Y TWR. 147 

Heb oedi, daetb Gwgan, a safai'n ddirodres 
Ger bron ei arglwyddiaetb, i draethu yr hanes ; 
Ei wedd a ddangosai gymysgedd o londer 
A mawredd gwrolfryd, arvvyddion ucbelder — 
Yn llawn o deimladau chwyddedig, edrycbai 
At Rbeinallt awyddus, ac yna llefarai ; — 

Fy arglvvydd ! hoffgenyf gael adrodd yn ebrwydd, 
Pod genyf y Maer, mewn caetbiwed yn llonydd — 
O dan dy gref gronglwyd mae'n awr yn rbwyinedig, 
A'i ben ar ei ddwyfron — a'i gorffyn grynedig ! 
Pan oedd y rnasnacbwyr ar encil lecbwrol, 
Ein dewrion a'u gwylient yn graffus ac unol, 
Canfyddent bwy 'n dianc ar unwaitb yn ddystaw 
O'n rbandir gyfreitblawn, gan gylcbu eu beiddaw, 
Ond rhai o'n byddinwyr ruthrasant yn unfryd 
Gan ddaleu gleis-arfau ger bron eu gvvynebpryd. 
Y Maer y pryd byny a flaenai yn union 
Ei wyr arddercbocaf a'u gwaewffyn llyrnion, 
Er yrnladd a'n cedyrn, a'u matbru yn unfryd, 
A tbywailt eu gwaed er povpburi r pridd tomlyd ; 
Ar am rant, pan welais ei feiddiad ymcbwyddog, 
Cyfeiriais fy mbicell i fron ei farcb bywiog — 
Nes cwympodd yn farw, fel syrtbiad crin ddeilen, 
Ag ewyn ei ffroeuau yn gwynu'r dywarcben ; 
Pan welent ei filwyr efe yn brys-gwympo, 
Fe cbwyddwyd eu hofnau, a tbeimlent mewn cyffro — 
Gan grynu 'n wywedig, eu barfau ollyngent 
A tbwrf eu disgyniad trwy'r broydd adseinient; — 
Cyd-ffoent yr awrhon mewn gwylltion agweddau 
Yn llu siom -grynedig am noddfa rbwng creigiau, — 



148 Y TWR. 

On d draw feu hataliwyd gan ein Hyspeienwyr, (Scouts) 
A syrthient ar unwaith i'w gafael yn gaethwyr — 
A'n dewrion daenasant eu cyrff ar y ddaiar 
Yn ymborth parodol i filod gwyllt anwar ; 
Dangoswyd ar gyhoedd i Gymry a Saeson, 
Mae Rheinallt ap Gruffydd a bia y dewrion ! 

A minau brysurais er rhwymo eu blaenor 
A'i ddwyn yn ddiarfog ger bron dy ddoeth-gyngor ; 
Fy ngwyr a neidiasant i'w arfau yn sydyn, 
Ac ef a driniasant fel gwy wol babwyryn ! 
Y pynfeirch a'r certi in rhan a syrthiasant, 
Heb neb in gwrtbddwedyd fe'u cawsom i'n meddiant; 
Ein Hid a ataliem rhag dryllio 'r Maer, acw, 
Dygasom e'n iyw, yn lie yn gorff marw — 
Fel caffet ti arglwydd, ei gosbi yn greulon, 
A thalu i'w esgym am dwylledd ei galon ! 
Ni gawsom gryn draffertb i atal ein digter, 
Rhag rhanu ei gorff i wane adar uchelder, — 
Ond credem fod geuyt ryw hyllach drefniadau 
Na pbe y rhwygasem ei gorff an cleddyfau — 
Ac wele ef yma, yn barod i'th gerydd, 
Yn dysgwyl mewn dychryn am Rheinallt ap Gruffydd! 

Ar hyn, wele mynwes hen Reinallt yn chwyddo, 
Gan falchder ei galon — a'i wyneb yn gwrido ! 
Ei fyddin ganmolai mewn geiriau mawreddog, 
A'i blaenor, sef Gwgan, a folai 'n ardderchog ; 
Nas gallent weithredu ar gynllun rhagorach 
Er parclm ei urddas — na'i weini n enwocach ; 
Eu bod wedi enill ei galon mor helaeth, 
Na feddai ddim geiriau i'w hanerch mewn araeth ; 






T TWR. 149 

Am byny y teimlai yn ddedwydd with nodi, 
Nas gallent raewn dewrder a pharch byth ragori ! 

Ac yna fe droai at wedd ei mvchweinydd, 

Ac id do hysbysai ei archiad yn ebrwydd — 
Dwg yma y delffyn Sacsonaidd i'm gwyneb, 
Fel drosto ei hunan y cafFo ef ateb ; 
Osbeiddia am funud hyf-ameu fawdurdod, 
Fe'i mathraf fel pryfyn o dan fy nhraed isod ! 
Caiff deimlo fy ngallu uwchraddol heb oedi, 
Ei hunan- fychander, ei warth, a'i drueni ! 
Prysurwch i'w gyrchu ! i lys taledigaeth ! 
Cyfiawnder ga yma — can's dyna n rhagoriaeth ! 
A mi ddodaf ddedfryd a geidw y fantol 
Mewn cvdbwvs manvlaf yn bur ar y canol. 

Ha ! dyma y llwfrddyn yn ngwisg ei swyddogaeth, 
Yn nghauol ei goegwych addurnion, yn rhwymgaeth ! 
Wei ! Faer mawr, arddevchog, beth roddit yr awrhon 
Pe ceffit dy olhvng i ddinas Caerlleon, 
Ac eistedd o fewn dy ystafell yn burlan 
I gyfrif mewn pleser dy gyfoeth o arian ? 
Wyt fab i hen gybydd a deimlai 'n anghenus, 
Er crafu n ddi-ildio i'w goffrau 'n awyddus ! 
Beth roddi yn awr am dy ollwng o'th rwymau, 
Fel caffot i'th ddinas gyfeirio dy gamrau ? 

Y Maev ar hyn yma n by wiogi a welid, 
Pan glywodd y marchog yn ochri at ryddid ; 
Am drefn y telerau ymholai yn union, 
Yn nghyd ac am sicrwydd y cedwid hwy 'n ffyddlon ; 
Os felly, y safai trysorau y ddinas, 
Tu cefn i'r cytundeb er talu yn addas. 



150 Y TWR. 

Arhyn gwenai'r marchog,gan edrych mewn dirmyg 
Ar berson y JMaer tra y gwnelai y cynyg ! 
Ac yn yr ysmaldod chwerthinllyd a deimlai, 
Ei feddwl ar hyn idd y llvvfrddyn eglurai. 

Ha ! ha ! mewn caledi, wyt eto 'n gybyddwas, 
Pan soni am ryddid ar draul y brif ddinas — 
A raid i geiniogau y t'lodion llafurus 
Arbedu dy goffrau, a'th fasnach lwyddianus ? 
Ond boed fel y byddo ! ad-daliad a geisiwn, 
Aurddarnau cyflawnbwys am dan at afynwn ! 
Rhaid iddynt mewn cyfrif fod yma n fanylaf, 
Ar ganol bwrdd devw ein 'stafell barchusaf ! 
A deall di r awrhon am rif yr aurddarnau, 
Mai pum mil a fynwn, beb ddernyn yn eisiau — 
Nid oes i ti obaith am ryddid i 'madael, 
Heb dalu yn onest — dewr ddaliwn ein gafael ! 

Y Maer yn ei fFwdan a deimlai yn ddyrus 
Pan wnaethpwyd y symiau taliadol yn bysbys — 
Ei grych-ben a gosai— prin iawn medrai siarad, 
A synai 'n bendronol uwch ben y cynygiad i 
Cyn hir, fe lefarai, O Rheinallt, ystyria, 
Mae'r swm yn ormodol i'r larll cyfoetboca' ! 
Nis gall holl fasnacbaeth Caerlleon ddistrywiol 
Ddim gwneutbur yr baner o'r mawr-swm arutbrol ! 
Nid ydyw hyn yma ond gwawdiaeth, O ! farcbog, 
Mae'n fwy na gwerth un-dyn trwy Loegria ardderchog ! 

Ar hyn, ymnewidiai gwedd Rheinallt gan ddigter, 
Ymrutbrai ei dduwaed i'w bryd mewn erchyllder — 
Ei law ar ei gleddyf darawai yn sydyn, 
Fel pe am ddarn-rwygo holl dewgnawd ei elyn ! 



Y TWR. 151 

A'i olwg yn awr trwy ei lygaid oedd ffyrnig, 
Fel pe ei gorlenwid a brwmstan cythreulig ! 
Ac at y Maer druan cyfeiriai un araetb, 
A dreiddiai i'w galon ddychryndod, ac alaeth ! 
Fel hyn y llefarai, gan grychu ei eiliau, 
Pob gair oedd fel mellten lem-dreiddiol, o'i enau ! 
Myfi yn coeg-wawdio ! rho die in ar fy ngolwg, 
A yw fy sobreiddiwch yn gwneud byny n amlwg ? 
A yw fy nghymeriad cyffredin yn profi 
Fy mod i ysgafnderyn arfer yrnroddi ? 
A oes unrhyw arwydd trwy 'm holl ymddangosiad, 
Fod genyf un duedd at ysgafn wag-siarad ? 
Yn enw r groes santaidd ! yv wyf wedi tyngu 
Tragwyddol ddigofaint at holl Sacson-deulu ! 
Tra bywyd fo 'n ysgog o fewn (y llawn-wytbi, 
A nevtb trwy fy ngborffyn fy ugbur-waed yn berwi, 
Ni ebuddiaf fy ngbleddyf mewn wain, er-eu barbed, 
Yn fflacbiad ei loewlafn dysglaeria eu tynged ! 
Dywedaf i ti, O ! anfad-ddyn twyllodrus, 
I'm mam, pan y'm ganwyd mewn adeg helbulus, 
Gysegru fy enaid, iy ngborfT, a fy enioes, 
I ddial ar epil Sacsonaidd trwy 'm beroes — 

herwydd fod gwaed fy anwyldad yn llefain 
Am imi eu darnio a'm cleddyf yn filain ! 

Y tamaid bach cyntaf a ddarfum ei brofi, 
Ar flaen cledd fy nbad yr estynwyd ef imi 1 
Ni allaf er un-peth roi rhyddid it' beddyw, 
Am unrhyw ad-daliad a geir rhag dy farw, 
Ond fel y gwna r arian o'tb goffrau masnachol 

1 Harri a'i achos fod yn wasanaethol ; 



152 Y TWR. 

ran i'y nbeimladau, nid allai gwerth Lloegria 
Ddim prynu dy ryddid or fangre gref yma ! 
Ti geffit dy brofi gan arglwydd union farn 
Sy'n dai y clorianau yn was tad a chadarn, — 
Yr hwn nad yw n gwrando ar sibrwd erlynydd, 
Na tbrist ocbeneidiau yr euog gollfarnydd ! 

Yr hwn fedd alluoedd yn nghylch ei lywodraeth, 
A safant yn gedyrn uwcblaw pob amheuaeth — 
A'r hwn — os penodai dy dynged i drengu 
A gariai y ddedfryd i'w therfyn heb ballu — 
Gan anfon dy gelain yn bwdr-wyrdd, farw, 

1 ganol Caerlleon — i'w cbrogi fan acw ! 
Er llenwi crafflygaid anwariaid y ddinas, 
A ffiaidd lythineb wrth wel'd dy alanas ! 

Dy ben a gai sefyll yn addurn ar frigyn 
Yr uehaf ffawydden, ar wastad y dyffryn — 
Lie myrdd o gythreuliaid a erchyll grechwenant 
Pan raewn nos-gyfeddach efe a arngylchant ! 

Ond os yr aurddarnau yn Uawnswm a clelir 
Yn un a'r telerau, fe'th dawel ryddheir — 
Cyn byddo i'r haul ar ei drogylch ysplenydd, 
A'i lygad aur fory roi trem ar ein broydd ; 
Yn adeg y cyfwng, mae genyt gyfleusdra 
I fynu 'r ad-daliad i'th ollwng odd yma, — 
Ac yna, pan fydd y fflam gawr yn marchogaeth 
Yr wybren eanglas y fory rnewn afiaeth — 
A llewyrch ei darian trwy'r gwyrdd-Ias ddysgleirgylch 
Yn addurn i'r bryniau, a'r maesydd o'u hamgylch — 
Cei dithau, rnewn heddwch farchogaeth i'th ddinas 
A'th bobl ymloni rnewn balchder o'th gwmpas ; — 



Y TWR. 153 

Hyn ydyw fy nhrefniant ! clyw ! flaenor Caerlleon, 
A ydwyt yn derbyn fy nhyner gynygion ? 

Y Maer, dan yr araeth, yn wywol a deimlai, 
A'i brofiad yr awrhon fel hyn a lefarai — 

Wyf yma'n wybyddus fel caethwas, gwan, ufudd, 
Mai dyn i dy ofni, wyt, Rheinallt ap Gruffydd ! 
Fod pob rhyw ddrwg-nwydau o'th eiddo bob amser, 
O'th febyd i fynu, yn rbydd i erchyllder, 
A'th holl ddymuniadau yn cael eu cyflawni 
I eithaf pob gallu, pan ar ei lawn egni ; 
Ac felly mae nodwedd dy holl ganlynyddion, 
Digyfraith — dideimlad — diddagrau uwch gweinion ! 
Ac hefyd 'rwy'n gwybod mor flin J w 'm sefyllfa 
O fewn dy afaelion rhwng nmriau *r Twr yma — 
Yn elyn gwastadol i ti a'th wyr dewrion, 
Ac yma n ddiogel mewn cadwen yr awrhon ! 
Gwn hefyd na thanVyd erioed mor crochfarau 
A sicrhant yma y trymion ddur-ddorau, 
Yn ol — er rhyddhau unrhyw anfad drueinion, 
A ddelid yn gaethwyr o ganol y Saeson — 
Fod pob un yn aberth i boenau marvvolaeth, 
A'i waed yn ad-daliad am ormes ei faeliaeth ! 
Gad imi gan hyny, gael cyfrwng i anfon 
Dymuniad am arian i ddinas Caerlleon — 
Os caf anfon Uythyr at brifwyr y ddinas, 
Anfonant yr arian am ryddid dy gaethwas ; 
Wyf foddlawn i'w talu o'm coffrau sydd lawnion 
Os na wneir fy helpu gan serch fy nghyfeillion — 
Beth bynag, daw r miloedd yn onest i'tb feddiant, 
Ac yna caf ryddid yn unol a'th drefniant : — 



154 Y TWB, 

Caed Rheinallt yn foddlawn i'r cynyg yn union, 
Ac wrtho llefarai fel hyn ei amcanion — 

Tydi yw y cyntaf gaed idd ein cref adail 
I dawel ymadaw a'tb fywyd yn yspail ! 
Dos draw — draw or neilldu, ysgrifia dy lythyr — 
Boed fyr ei gynwysiad — nac oeda — bydd brysur — 
Mae'r dydd yn cyflymu i'w derfyn beb oedi, 
A'r nos sydd ar daenu dros anian ei lleni ; 
CairT Gwgan neillduo rhyw genad gofalus, 
A marcb idd ei gario — wna'th neges yn fedrus — 
Neb llai na'r gwas Stephan o hil y Sacsoniaid, 
Cawn brawf o'i ffyddlondeb yn mhlitb yr anw r ariaid : 
Dos Gwgan, a galw ef yma yr awrbon 
Er cludo y Uytbyr ar frys i Gaerileon. 

Tra byddo y Maer draw or neilldu yn brysur 
Yn gwneutbur i fynu ei feddwl mewn Uytbyr — 
Dewch yma fy Meirddion, cyweiriwch eicb tanau, 
A cb en wch un gercld wrth ber sain eich telynau ; 
Mae'n deilwng o'ch moliant wel'd Reinaillt ap GrufTydcl 
Yn plygu 'r gelynion mor esmwytb ac ufudd ; 
Nid oes trwy y ddaiar ddim mwynacb na'r tanau, 
Er codi y galon — a lloni 'r teimladau : — 
Yn mlaen yn arafaidd y deuent y Beirddion, 
A tbdnau r telynau gyweirient yn union , — 
Y sain parotoawl a daenai swyn nefol, 
Nes llenwi 'r ystafell a tbeimlad serebiadol ; — 
Am funud fe foddid swn beiyrn-gadwyni 
Yn adsain y delyn — a pbawb 3^11 adloni — 
Tra 1111 o'r Beirdd cywrein mewn mwynlais pereiddiol 
Ddilynai y tanau a'i brofiad barddonol—- 



Y TWR. 155 

Un arall ag aurbin, ar len sidan olau, 

A gwlith y vvavvr laswedd, a nododd ei eiriau, — 

DIFYRWCH BARDD. 

Difyrwch rhai yw clywed rhu 

Rhyfeloedd croch, terfysglyd, 

A swn magnelau tanllyd lu 

Yn saetbu yn ddychryDllyd ; 

Ond mil mwy hoff i'r Bardd ar hynt, 
Yw gwrando chwiban fwyn y gwynt^ 

Peroriaetb yr yinchwyddawl gor 
Mewn llys yD ymagori, 
A foddia glustiau r balch ei fryd, 
Gelfyddyd wna ragori — 

Ond hoffacb gan y Bardd yw si, 

Afonig facb a'i harian li' ! 

Ymdrecha rbai trwy waed a than, 

Am wiwlan aur-orseddau, 

A cbael teyrnwialen yn eu Haw, 

A mawredd llywodraetbau ; 

Ond cadair ddwyfraich dderw hardd, 
A pbibell hir a foddia Fardd. 

Cwmpeini gwych o fostfawr wedd 

A bonedd byd mawreddol, 

A ddenant serch y bydol ddyn 

I'w dilyn yn wastadol — 

Ond Cymro gwylaidd, pur, di-goll, 
A hoffa r Bardd yn fwy nag oil. 



156 Y TWR. 

Am seigiau breision, chwilia rhai, 
Yn nhai y boneddigion, — 
A byrddau llawn o gyfoeth glan, 
Ac arian-ddysglau gwyclrion, — 

Ond bara ceirch, a dysgl bren, 

A foddiant Fardd, dan fendith nen, 

Sidanau Uiwiog — melfed rhudd, 

Ac esmwyth-fain frethynau, 

A wisga rhai yn falch eu tro 
• A choegaidd eu hystumian — 

Ond hugan lwyd mil gwell gan Fardd, 
Mae ynddi fel tywysog hardd ! 

Naturiol symledd pwysig ddull, 

A chynull meddylddrychau ; 

Sydd lawer gwell gan awen war 

Na choegaidd arferiadau, — 

Mae Bardd fel anian fawr ei hun, 
Am bob-peth yn ei symlaf lun ! 

Hai 1 Feirddion ! ateliwch eich mwynion delynau, 

Fel caffo ein harglwydd syn-wrando fy ngeiriau ! 

O Rheinallt ! gan ofal, myfi mewn pryd sylwais 

Ar lythyr y caeth-Faer, ac ef a ddarllenais ; 

Canfyddais e'n llawn o fradwriaeth gythreulig, 

Na welwyd ei hail o'r uffernol bwll iFyrnig ! 

Ac yma fe'i dygais fel gallet ei ddarllen, 

A gweled ei gynwys ar ddamniol bapurlen ! 

Fel yna dywedai y dewr-filwr Gwgan, 

A Rheinallt heb oedi, a'i traethodd ef allan— 



Y TWR. 157 

u At barchus Gofrestrydd harcld ddinas Caerlleou, 
Mae hyn o linellau odd wrth y Maer ffyddlon ; 
Ti elli ymddiried i*r gen ad, mae'n uniawn 
Ei serch at ein gwladwyr — at Gymry yn ddigllawn — 
Gwna fel y dywedaf o fevvn fy mrys-lythyr, 
Nac oeda rnewn ofnau — bydd wrol a phybyr ; 
Mae mintai y dewrflaidd ar led trwy y broydd, „ 
Hawdd ydyw nieddianu y Twr cyn boreuddydd ; 
Dewisa it' ddeucant o'n bechgyn gorddewrion, 
Y gelli ddibynu y byddant yn ffyddlon — 
Ac iddynt gyd-ddilyn y blaenor hwn Stephan, 
Fe 'u dyry n ddiogel dan gysgod rhyw lecbfan — 
Fel gallont wel'd cyfle i ruthro 'n wrolfryd, 
Ar unwaith i'r Twr, pan y ddor fo 'n agoryd ; 
Hawdd iddynt fydd lladd yr boll wylwyr ar unwaith— 
A'r Twr a'i gynwysiad fydd iddynt yn anrhaith ! 
Fel hyn, gallwn arbed ein miloedd aurddarnau, 
A cbael atynt ragor o gyfoeth in coffrau." 

Ar hyn, bloeddiai Rheinallt ! aywy carcharwr, 
Mewn cedyrn gadwynau — ac arno gryf wyliwr ? 
Anfonwch wyr eto i'w wylio n gadarnach — 
Rhai arfog a dewrion — na fu eu manylacb ! 
Dos dithau, yn union, fy anwyl was Gwgan, 
Dod sel ar y llythyr, a galw ar Stephan — 
Cyfeiria ei sylw yn graff at ein cynllun, 
Argraffa pob sill ar ei gof idd eu dilyn ; 
Boed iddo brysuro ar un o'r meirch gorau, 
Na chaffed un gwelltyn barhau dan ei garnau ; 
A'r llythyr yn ddiogel, trosglwydded i'r ddinas, 
I law y Cofrestrydd, heb son am alanas ; 



158 Y TWR. 

Fel pe yn gwas'naethu y Maer mewn cyfrinacb, 
A ninau 'n dwyll-ffyliaid, heb wybod amgenach ! 

Gwnaeth Gwgan, heb oedi, yn ol y gorchymyn^ 
A dysgodd i Stephan y cynllun iV ddilyn,— 
Ac yntau brysurodd i'r ddinas yn ebrwydd, 
Yn llawn o frwdfrydedd dros enw ei arglwydd. 
Tra Stephan oedd ymaith, ceid Rheinallt a Gwgan, 
Yn diwyd egluro i'r gwylwyr eu hamcan ; 
Gan dyngu pob un i ffyddlondeb ac ymdrech, 
Er cael y gelynion i fagl eu gorthrech. 
Mewn cryflais gerwinol gwnai Rheinallt orchymyn* 
Yr oil at eu gorchwyl — gan brysur ymofyn — 
A yw y ffagodau casgledig yn sychion, 

Y pyg — a'r llin tyner — yn barod yr awrhon ? 
A gliriwyd yr arian a'r aur o'r Twr yma, 
A'r holl bethau gwerthfawr i ddioge] sefyllfa ? 

Y celfi cywreiniol, a'r gwych addurniadau ? 
Symudwch y cyfan — a chofiwch yr arfau 
Mi welaf y wawr fel yn dechreu ymagor, 
Gan liwio 'r nos-leni a'i llwydni trwy 'r oror, 
Mae'n amser in' edrych, a pharotoi'r wylfa, 
Nid all gwyr Caerlleon, fod bell oddi yma ; — 
Dos di ar yr uwchfur, a'th ddewis ffyddloniaid^ 
Pry sura 'n awr Gwgan ! olrheinia yr wrthblaid ; 
Dos dithau fy ngweinydd a galw 'r Maer yma, 
Fel caffwyf ei gyfarch ar cldibyn ei yrfa. 

Pawb oeddynt fel pe ar olwynion y corwynt 
Yn rhuthro 'n gyflymol at orchwyl yr helynt — 
Gan deimlo rhyw frys am yr adeg ofnadwy, 

Y methrid y gelyn mewn mamawg ryferthwy > 



Y TWR 159 

A threiglo 'u mwgdorchau ar edyn gwynt creulon, 
Fel engyl lnarwolaeth i awyr Caerlleon ! 

Y gweinydd inewn crechwen a ddygai'r Maer acw, 
Ger bron yr hyf Reinallt, i'w watwor cyn marw ! 
A'r barnwr pan welodd y bradwr yn dyfod, 
A daflai ei ddedfryd yn Hem i'w gyfarfod — 
Fel hyn y llefarai, y cynllun dychrynllyd, 
A drefnwyd yn unfavn, i'w anfou i eilfyd — 

Ho ! Faer gwycb Caerlleon, pa fodd niae dy fynwes* 
A ydyw, niewn gobaith am ryddid, yn gynes ? 
A wyt ti yn dysgwyl am weled ar fyrder 
Dy wraig, a dy deulu, mewn serch ac anwylder ? 
O ! echrys ddyhiryn ! O ! ffalsgi Sacsonaidd ! 
Mae 'hi dirmyg beb fesur at d'enaid anwaraidd ! 
Hawdd gelli droi 'n welw, a cbrynu dan fellditb, 
Fe gawsom hyd heddyw i ddyfnder dy ragvith ! 
Wyt yma dan gollfarn seliedig, i drengu, 
Mewn loesion dirdynol, beb neb i'tb waredu ! 
Gwel, draw yn y nenbren mae crog-fach cadarnol, 
A gwel ynglyn wrtho y rbeffyn ysgydwol ! 
Wrtb bwn cei dy grogi fel ci mewn creulon deb, 
A'tb enw, am ragritb, a bery n ddibareb ! 
Plyg yna dy liniau ger Arglwydd y lluoedd, 
A deisyf faddeuant o orsedd y neibedd — 
Cyn disgyn i afael marwolaetb ddycbrynllyd, 
A myn'd yn ddiawl digorff i loesion yr eilfyd ! 

Fel hyn y gwnai draethu y ddedfryd arswydol, 
Uwch ben y Maer ofnus, mewn geiriau melltenol ! 
A'r rbaff a ddisgynwyd mewn gwich dros ei grych-ben, 
Ac yno fe 'i crogid wrth fach mawr y nenbren ! 



160 y twr. 

Gwnai Rheinallt orchymyn i'r gwylwyr ei adael 
I grogi tra daliai y rhaff yn ei gafael ! 
A Gwgan a erchai i edrych yn union 
A welai yn dyfod mo filwyr Caerlleon. 

Or uwchfur dychwelai a'i wynt yn ei ddyrnau, 
At Rheinallt awyddus, yn gyflym ei eiriau— 
Gan draethu fel hyn, — O ! fy arglwydd, draw'n dyfod 
Mae deucant o brifwyr y ddiflas orhynod ! 
A Stephan yn blaenu yr oil mewn anrhydedd, 
A'u hosgo fawreddig fel byddin gadarnwedd ! 
Mae'r blaenor yn deall ein cynllun yn hollol, 
Fe 'i dysgais yn fanwl i gadw y rheol ! 
Af finau heb oedi i drefnu y gwylwyr, 
Fel byddont oil barod i weithio yn bybyr — 
Ni chaiff yr un Sacson ddiin di'anc o honynt 
Yn ol i Gaerlleon i draethu yr helynt ; 
Ac adsain eu bloeddion trengedig ni chlywir 
Trwy drwch ein mawrfuriau pan yma eu llosgir ! 
'Rwy'n cly wed ryw swn, wylwyr ! dewch, trowch y barau^ 

Y dd6r fawr agorwch, i Stephan was gorau, 
Efe sydd yn euro, — a'r milwyr draw n llechu, 
Er dilyn ei sodlau — an huuol orchfygu ! 

Pan glywwyd y barau yn rhygnu yn grochfawr, 

Y milwyr o'u llechfan floeddiasant yn waeddfawr, 
Gan ruthro i'r Twr fel rhyw lewod cynddeiriog, 
Yn ymlid ysglyfaeth trwy'r anial yn frysiog — 

A thwrf eu tarianau a'u harfau fel taran, 
A glywid yn adsain gan bawb oddiallan ! 

Y gwylwyr ar unwaith dan nodded eu Gwgan, 
O'u cuddfan gyfagos a neidient oil allan— 



Y TWR. 161 

A'r ddor fawr a gauent yn ebrwydd yr awrhon, 
Nes cau yn y Twr holl ymladdwyr Caerlleon ! 

Ac yna ceid Rheinallt a Gwgan arunwaitb, 
Yn prysur orchymyn pob gwron i'r anrhaith — 
Gan rwygo yr awyr a'u huchel orch'mynion, 
A'u lleisiau a glywid fel taran ecbryslon ! 
O ! wylwyr godidog ! yn ddevvrion cyd-daniwch, 
Na foed neb yn ol ! ond av unwaith, prysurwch ! 
Eich fFaglau ergydiwch trwy 'r llydain ffenestri, 
Rhowch dan yn y pyg-lin — mae'n llawn bryd eu llosgi ! 
Dewr-fechgyn gwlad Cymru ! mae'ch hagwedd o ddeau, 
Yr ydycb yn gweithio fel durol beirianau ! 
Boed grym eich cyndadau yn awr i'cb hamgylchu, 
A'u sel tros eu brodir o'ch mewn yn enynu ! 
Pob gewyn fel mellten fo'n saethu eich digter, 
Mewn cyflym ergydion, yn llawn o erchyllder ! 
Mae'r tan yn ymestyn yn awr mewn croch-fflamau, 
A rhwng ei lym-dremion mae swn ocheneidiau — 
Na thodded eich calon wrth lef eu trueni, 
Ond daliwch i ganu tra byddont yn llosgi ! 
Mae'r olwg yn danbaid ! tra'r fflamau yn rhiio, 
Ar ruthr cynddeiriog trwy'r adail yn crwydro ! 
A'r deucant o filwyr, heirdd-flodau Caerlleon, 
Yn nghanol eu goddaith — yn llosgi yn greulon ! 
Nid oes iddynt obaith am dd'ianc rhag angau, 
Er llanw'r awyrgylch a'u marwol ruddfanau ! 

Fel hyn yr auogid y dewrion yn unfryd, 
Gan Gwgan a Rheinallt, i'r gorchwyl dychrynllyd ! 
A phob un ar egni a gadwai'r gorch'mynion, 
Ni welwyd mewn un-oes amgenach wyr dewrion — 



162 T TWR. 

Hen waed yr hen Gymry a daniai 'u gwythenau, 
A'u sel yn danbeidiol dros fri eu gororau ! 
Yr olwg yr awrhon, oedd lawn o drueni, 

Y Twr yn ymddryllio, a'r mjlwyr yn llosgi— 

Y cnawd a'r gwaed dynol yn ymborth i'r fflamau, 
Ac esgyrn maluriol yn gymysg a'r muriau ! — 
A'r gwyr a ymgeisient i dd'ianc or losgfan, 
Trwy neidio rhwng holltau y muriau mawr allan, 
Gan ddewis, pe gallent ymsuddo i'r ddofo-flos, 
A gylchai y Twr— am ryw angau diaros,— 
Ond, wele y gwylwyr o amgylch y muriau, 
Yn derbyn y rheiny ar flaen eu picellau ! 
Ac yno cymysgent eu cnawd a'r llaid du-goch, 
Gan dyngu 'n gynddeiriog — " Boed melldith byth 

arnoch /'' 
Rhwng llosgiad y tan— -a chwymp erchyll y muriau, 

Y lladd a'r dyfetha, a'r miniog gleddyfau — 
Ni chafodd un dd'ianc o afael y gwylwyr, 
Ond cwympwyd i angau yr oil o'r dewrfilwyr ! ! 

Fel hyn y dinystriwyd y gadarn adeilad, 
A safodd am hiroes yn Dwr amddiffyniad ; 
Nid oes o'i gynfuriau ond drylliawg weddillion, 
Yn arwydd o'i ddinystr yn aros yr awrhon. 
Mae ar ei lwyd olion rhyw fy rdd o gawodau, 
Trwy'r oesoedd yn disgyn eu gwlybion hael-ddagrau — 
A'r corwynt wrth basio mewn ymgyrch yn cwyno, 
Ac ar ei weddillion yn dal i och-neidio — 
Ond yna y mae fel rhyw bentwr dideimlad, 
Yn gythraul hen oesoedd yn gwgu yn wastad ; 
Er dal rhyw adgofion am frad a chreuloni, 



Y TWR, 163 

Trwy'r gwyrddion amgylchoedd yn rhwysgedd eu hanfri ! 

O awen, am funud, gwna ddringo i'w gopa, 

Dod drem adolygol ar fan lie bu lladdfa — 

Mae'r olwg newidiol yn goglais dy danau, 

A chlywaf di n teimlo dylanwad lleddf-donau, 

Fel pe y dymunit roi cainc ar dy delyn, 

O folawd i ardrem nefolaidd y dyffryn ; 

Yr hen oesoedd tywyll, a'u bradawg ysbrydion, 

Oil ydynt wrthodol gan deimlad dynolion ; 

Yn lie bod yn maesydd meillion frith yn coehi, 

Tra gwaed pur dynoliaeth fo yn eu brad-olchi, 

A'u daiar ffrwythlonawl yn chwyddo gan irder, 

Y cyrffglan aladdwyd, mewn gwledd ar eu brasder, 
Maent heddyw yn brydferth, a'u gwrid ar eu gwyneb, 
A grewyd gan wlithos o awyr sirioldeb ; 

Ac arnynt y gwenith yn chwyfio ei frigau, 

Gan daenu chwedleuon trwy 'r fro mewn siiadau — 

Y rhai wrth gymysgu a s'i Afon Alun, 

A lanwant a'u dwndwr holl adsain y dyffryn ! 
Yn lie swn cleddyfau yn tincian trwy 'u gilydd, 
Adseinia r pladuriau trwy 'r iachus hedd-froydd ; 
Bloeddiadau rhyfeloedd ni chlywir yr awrhon, 
Ond tyner chwerthiniad medelwyr hael-galon ; 
Gormeswaith cynoesoedd a giliodd or golwg, 
Gorseddfainc fawr heddwch sy'n awr yn yr amlwg ; 
Per anthem tangnefedd a seinia trwy 'r frodir — 
Hen Gymru garneddawg yn dawnsio a welir ! 
O ddedwydd argoelion, byth — byth — b'o eich ffyniant, 
Tra'n gwisgo ein daiar & man tell gogoniant ! 



164 y twr. 

Mor fuan y gwelodd hen Reinallt ap Gruffydd, 
Fod trefn ei gynlluniau yn ateb i'w gilydd — 
A gweled ei goncwest dan goron o fflamau, 
IV wadd aV ystlymod, gadawodd y muriau — 
A chyda'i wyr nerthol — y meirch — a'i holl eiddo 
OV olwg druanaidd gwnai brysur ymgilio — 
Nis gallai mwy edrych ar fangre yr orthrech, 
Prysurai yn union i Gastell Mawr Harlech; 
Ond draw ar y bryn, wedi cyraedd iach awyr, 
Trwy ddianc o drymder y farwol ddrwg-sawyr — 
Efe a'i wyr dewrion a ganent Gerdd wrol, 
TraV Beirddion ymunent a'u seiniau telynol — 
Ac wrth iV awenydd glustfeinio yn dawel, 
Fe glywai ei hadsain ar delyn yr awel. — 

YMDAITH GWYR HARLECH. 

Wele ni y Cyiiiry dewrion, 
Wedi cynal ein hamcanion, 
Er boll frad a Hid gelyniorj, 

Diangol ydym ni, — 
Gloewon ydyw ein cleddyfau, 
A dysgleiriol yw 'n tarianau, 
Coch yw n gwaed yn ein gwythenau, 

Ucbel ydyw 'n bri ! 

Pwy fel y Cyrnry eon, 

Am lunio tranc gelynion, 
A rbedeg trwy pob echrys glwy', 

Rhyferthwy eu hymdrechion ? 
Yn brif flodau maes y rhyfel, 



Y TWR. 165 

Nid ofnwn gledd na magnel, 
Mwy na siiad mwyn yr awel, 

Neu furmur tawel li' ! 

Mor siriol ydym yma, 

O ganol brad a lladdfa, 
Heb arwydd cledd ar unrhyw wedd, 

Oer agwedd gynddeirioga' ! 
Canwn nes bo r dyffryn isod, 
Yn adseinio gan ein mawrglod, 
Am ein cadw, O mor hynod, 

Rhag gwaelod cwpan cri ! 



Tyngwn heddyw idd yr huan, 
A'i dragwyddol fflamol darian, 
Tra 'n dysgleirio trwy 'n bro wiwlan, 

Mai gwrol fyddwn ni, 
O blaid ein gwlad, ein hiaith, a'n defion, 
A'r mwyn anwyl hen arferion, 
A drosglwyddwyd ini 'n fTyddlon, 

Yn eu gwladol fri ! 

Mae gwaed ein hanwyl dadau, 

Yn euro yn ein bronau, 
Gan gadw n llawn, mewn cof eu dawn, 

A'u huniawn ragoriaethau ; 
O ! ymglymed ein serchiadau, 
Am eu breiniol hen ddefodau, 
Tra b'o awel ar ein bryniau, 

A thon ar wyneb Hi' ! 



166 Y TWR. 

Ac felly taflwn dremiad, 

Am unwaith o ffarweliad, 
Ar fro dm y Sacson hi, 

Sy'n ddu gan fwg y llosgiad, — 
Ac yna trown ein golwg wiwlon, 
At Eryri Sir Gaernarfon — 
Rhwng eu trurnau awn yn serchlon, 
I Harlech net) un cri ! 

RHEINALLT AP GRUFFYDD. 

Mr. Edward Roberts, 

lorwerth Glan Aled, Rhyl, 



it 



THE TOWER. 



Near the Town of Mold, stands a venerable, yet 
desolate looking mansion, called H The Tower/' partly 
of ancient and partly of modern date, amidst the remains 
of " tall ancestral groves," and proud even in its decay* 
It consists of a tall machiolated and embattled Tower, 
adjoining to what seems to be a Mansion house of the 
time of Queen Anne. The alliance between the two 
buildings is incongruous : the outer works and defences 
of the fortified portion are gone, and there is not even 
the trim garden nor the stable yard of the less warlike 
dwelling ; an ordinary pasture is in front, with a fish 
pond ; and a solitary sun-dial remains to tell of former 
brilliant hours; — still the edifice is not much dilapidated. 
The masonry of the Tower is good and sharp as ever : 
the rampant monsters at the corners that voided from 
their throats the waters of the roof, grin at the visitor 
as grimly as ever they did of yore, and if neglect and 
ruin be visible they have come from the hand of Man. 

In the middle of the fifteenth century, there resided 
at the Tower, a noted Marauder, of the name of 
Reinallt ap Grtjffydd, who was continually at 
warfare with the citizens of Chester, and the Mayor of 
that city is said upon one occasion to have committed 
the Robber to Gaol ; the Mayor however soon after- 
wards coming to Mold Fair, Reinallt took him prisoner, 
and hung him to a staple in the ceiling of the principal 



163 THE TOWER. 

room, at the Tower, which is shewn to this day. The 
following Ballad on the subject by P. Ellis Eyton, Esq., 
(Clywedog), was read by him at the Mold Eisteddfod. 



A BALLAD ON " THE TOWER*'' 
Part I. 

" Beautiful art thou land of my home, 

E'en to a stranger's glance, 

Thy mountains are magnificent, 

Thy castles breathe romance. 

There is a charm in the time worn towers, 

A sadly pleasing spell, 

In the roofless chambers where alone, 

The owl and Ivy dwell. 

Land of the Bard, the harp and song, 

Land of my love and birth, 

Oh ! be the Awen still thine own, 

And thine the kindly hearth !" 

Mrs. E. G. POWELL, (Stella.) 

Long long ago, in days of yore, 

The merry days of old ; 
There dwelt within this Tower grey, 

A noted robber bold. 

His prowess and his strength of arm, 
Had gained him far-spread fame, 

Throughout the lands of Powys fair, 
All feared stern Reinallt's name. 



THE TOWER. 169 

Pull forty men stouthearted, brave 

Were of this robber's band, 
All sworn by Heaven to follow him, 

And serve him heart and hand. 

They slept all day as soundly as 

True robbers e'er can sleep ; 
Whilst weary warders paced along, 

A careful guard to keep. 

But as the night drew on apace, 

Each mounted his good steed, 
And glittering stars were witness then 

To many an awful deed ! 

And yet they were not quite so bad, 

As people fancy — no 
They were not quite so heartless, 

Nor cruel quite I trow. 

For if they freely taxed the rich, 

Why then they freely gave 
To all the poor, who ever blest, 

These fine old robbers brave. 

They ne'er pretended to be good, 

They sometimes said their prayers; 

They hated priests and parsons with 
Most magistrates and Mayors. 

They robbed and did it openly, 
And feared nor king nor laws ; 

M 



170 THE TOWER, 

And so they lived right merrily 
They cared not for the cause. 

They loved their chief, they loved their home^ 

And loved their daring life, 
They loved young maidens blushing fair, 

Tho' none e'er loved a wife, 

They lived and died right gloriously, 

Proud of a robber's fame, 
And all a sire bequeathed to son, 

Was his bright sword and name I 

Part II. 

One night the chieftain Reinallt 

Put on his coat of mail, 
Then onward prest his gallant steed, 

To Cheshire's Royal Vale. 

And, as expected, he met there 

A man who bore a purse, 
Well lined with that most evil root, 

Oh ! Cash thou blessed curse. 

The robber hailed the traveller, 
" Your money or your life f 

The traveller most civilly 
Referred him to his wife. 

But fain was he, when Reinallt bold 
Drew out his gleaming sword, 

The full purse to deliver up, 
Without another word. 



THE TOWER. 171 

And then he quickly spurred his horse, 

Nor stayed he in his flight, 
Till Chester's grey and noble towers, 

Broke gladly on his sight. 

He straight proceeded to the Mayor, 

His tale of woe he told ; 
The justice swearing vengeance dire, 

Upon the robber bold. 

And then the hue and cry was raised, 

Twas raised thro' all the land ; 
Until at last the fugitive 

Was fettered hand to hand. 

They carried him before the Mayor, 

In sadness and in woe ; 
The crier, cried " O yes ! O ! yes !'' 

But Reinallt cried, " O ! no \ v 

The pompous clerk looked doubly great, 

When slow he rose and said, 
<f Sir prosecutor, will you now, 

" Keep up your voice — and head, 

" You shall true answer make to all, 

" Such questions we demand ; 
" So help you God ! now kiss the book, 
" Which hold in your right hand." 

The prosecutor being sworn 
Proceeded first to tell 



172 THE TOWER. 

The virtues of his Worship Mayor, 
And how he loved him well. 

The magistrate was mighty pleased, 

But merely said, " My man, 
" Confine yourself to this complaint, 

" As briefly as you can. 1 ' 

The charge against the prisoner 

Was fully, clearly proved, 
When up arose the justice stern, 

To speak the speech he loved. 

Said he, " Thrice dastard robber, 

" You now must show good cause, * 

'* Why you should not deep suffer, 
u For breaking England's laws. 

" Speak quickly, speak I charge you, 

" If you have aught to say ; 
" Ore else I shall imprison you, 

" For many a weary day." 

Then out spake Eeinallt dauntless, 
" Your Worship, by your leave, 

" I shall no fine and varnished tale, 
" Nor legal yarns now weave. 

" Else might I plead, sir, where f s your Court,, 
" Your jurors, where are they ? 

" With twelve good men, and true, perchance 
" There might be some fair play. 



THE TOWER. 173 

4< You answer not— I wave the point, 

" And combat not in words ; 
M For I love a fight more glorious, 

" With bright and trusty swords ! 

"In answer to the paltry charge, 

" Of stealing this man's pelf, 
" I did it, aye I and what is more, 

"You'll soon be robbed yourself! 

" Oh ! had I but your Worship now, 

" Near my good town of Mold, 
" I'd gladly drink your heart s best blood, 

" And drink till you were cold ! 

" Do with me here just as you list, 
" But mark, you'll sometime know, 

" How deep a Welshman's heart can hate, 
" How far that hate can go.'' 

His Worship, smiling, sentenced him, 

To twelve months in the Gaol ; 
And constables all armed with swords, 

Removed him firm tho' pale. 

Part III. 

His sentence Reinallt manfully, 

And with great firmness bore ; 
Yet in his lone and gloomy cell 

An awful oath he swore. 



174 THE TOWER, 

Said he, " I swear by all the Gods, 
" By heaven, by earth and sea ; 

" Right madly to revenge myself, 
" When I am once more free." 

The day arrived, and robbers bold 

Came glad to claim their chief; 
Whilst deep stern joy made full amends, 
-For all their former grief. 

They bore him back in triumph, 

All to his Tower home ; 
And he vowed no more to leave it, 

No more to rob or roam. 

They passed the night in merry glee, 
Filled high the hirlas horn ; 

And carolled forth their drinking songs, 
Until the early morn. 

The following day they all repaired 
To their good town of Mold; 

Where merchandize of every kind, 
Was gathered to be sold. 

For still as yet fine shops were not, 
Plate glass was rathe rare ; 

So peasants from the country round, 
All purchased at « the Fair.'* 

The draper Mayor of Chester — Byrne, 
Was busy at his stand ; 



THE TOWER. 175 

When up marched Reinallt dauntless, 
With forty of his band ! 

Said he, " May't please your Worship, 

" I've come to keep my word ; 
*' To keep the oath that scores of times, 

" I've pledged on this good sword. 

4t Hail, citizens of Chester, hail, 

" Defend your lives or fly ; 
** For I'll have sweet revenge by heaven, 

" I'll conquer or I'll die !" 

And then, without more parleying, 

A battle dire began ; 
In which both sides so closely fought, 

As matched a man to man. 

Strong Reinallt knocked down John Smith, 

Him of the Eastgate-row ; 
And Bolland the confectioner, 

Was treated, but so- — so ! 

Ten piteous linen drapers neat 

The brunt of war well bore ; 
Until at last they fled so fast 

As ne'er men fled before . 

Cried Reinallt then, " Surrender, 

" For if you must — you must ; 
" So, you John Lowe, and Prichard you, 

" Kneel lowly in the dust." 



176 THE TOWER. 

Bat, "No, by all the Gods we'll not !" 
Said Prichard and said Lowe ; 

Who owned two hearts as stout and brave, 
As ever beat I trow. 

The battle raged more fiercely then, 

And fiercer, fiercer still ; 
'Mong heaps of wounded dying men, 

All on the High-street hill ! 

Fight on, ye, stout old Cestrians, 

Good Citizens are you ; 
Fight for your good old City, 

Fight all like Britons true. 

For now the warlike robber stern 
Strives hard with might and main, 

With all his power and all his soul, 
This bloody fight to gain ! 

'Twas vain triumphant shouts were heard 
From Reinallt's conquering band ; 

" Hurra ! hurra 1 we have the Mayor, 
" Safe fettered hand to hand.'* 

The robber cried out to his men, 
" Convey him to yon Tower, 

" That he may learn a Welshman's hate, 
" Aye, feel a Welshman's power." 

They bore him home as they were bid* 
Loud praying for his life ; 



THE TOWER. 177 

Life, tho' it were prolonged for nought, 
But sorrow, woe, and strife. 

" No, no,'' cried Reinallt, " Dastard thou 

" Hast never mercy dealt, 
" To that poor wretch, who at thy feet 

" Hath for that mercy knelt. 

" Die, like a dog, for die thou must, 

" Thy prayers have no avail ; b 

" Crawl in the dust, thou craven heart, 
" I love to hear thy wail." 

A sign was given, four able men, 

Seized on the piteous Mayor ; 
Then strung him to the ceiling high, 

And left him hanging there. 

They left him hanging there until 

He was quite cold and dead; 
And Chester's corporation lost 

Its sthTest, stateliest head. 

The Robber lived, the Robber died, 

As Bards of yore have told ; 
And then was buried with great pomp, 

All in the church at Mold. 

As years rolled on the Tower became 

A stately mansion gay ; 
Ah ! would it were a mansion now, 

At this more modern day. 



178 THE TOWER. 



The Squire a right good fellow,— fond 

Of jovial companie, 
Well given to old English sports, 

Anrl TtnenitalitiP ! 



And hospitalitie ! 



My wish is vain, the Tower betrays 
The grandeur of the past ; 

Sad Ruin with her stealthy hand 
Must bring it down at last. 

The mutilated dial tells 

A tale of days gone by ; 
Tho' dragons rampant still well guard 

The battlements on high. 

Cart horses plod along the turf, 

Where Reinallt's chargers pranc'd, 

Dull ploughboys herd within the halls, 
Where ladies fair have danc'd. 

Old lumber fills the cellars dark, 
Once stored with rosy wine ; 

" To what vile uses have we come, 
" Alas, Horatio mine V' 

The ivy clings to these old walls, 
As with remembrance dear ; 

For they have clung together well 
Thro' many a changing year. 

The owl hoots hoarsely from the yew, 
At midnight's silent hour ; 



THE TOWER. 179 

The winds low rustle thro* the trees, 
The clouds all darkly lower. 

A scene like this must ever wake 

Romance from her deep cell ; 
And Superstition rears her head. 

Where she is loved so well. 

In lingering fondness I could dwell, 

On this dear ancient theme ; 
And still write on as tho' it were, 

The " memory of a dream." 

Old Tower, adieu ! thy ballad is 

Already far too long ; 
Adieu ! and with thee, O ! adieu 

My power o er soul and song ! 

CLYWEDOG. 
Flykt, Sept 1851. 



CYWYDD. 
"DEWI SANT." 



Y CYNWYSIAD. 

Anerch yr awen — swyddogaeth Dewi— ei fonedd urddasol — ei 
gymeriad gweinidogaethol, a'i lwyddiant yn Ynys Brydain— ei lafu* 
a'i lwyddiant yn yr Iwerddon — penaf maes ei lafur, sef, Cymru — ei 
lafur a'i lwyddiant yn sefydlu y Grefydd Gristionogol, acyn sylfaenu 
«glwysi o Fynyw hyd Arfon — haeriadau ofergoelus yr haneswyr 
Pabyddawl yn ei g3 T lch— cyfarchiad terfynol, &c. ' 



Fy awen deffro n fywiog, 
Eilia gan gu-alaw gog ; 
Mewn adfyfyr difyr, da, 

chei hwyl, dos, ymchwilia 
Hen oesoedd, dod hanesiant 
Dduwies hyf, am Ddewi Sant. 

Dewi oedd esgob duwiol, 
Hynaws, Ner, hen oesau n ol ;* 
Cyn plygu *r eglwys fwys, fad, 

1 wyrni cyfeiliornad ; 

Pan heb am gen ben yn bod, 
Ond Iesu, drwy 'r byd isod. 

* According to Cressy's " Church History," Dewi died in 544 ; 
bnt was not canonized by the Roman Bishop, until 500 years after 
his death, by Pope Calixtus 2nd,— Godwin 504. 



DEWI SANT. 181 

Ei fonedd ef a'i haniad, 
Wych a fu o linach fad 
Godidog dywysogion, 
(Iawnus hawl) yr Ynys hon ; 
Rhai enwog o waed breiniawl ;* 
Dycbryndod, syndod y sawl 
Feiddiai gynyg dirmyg dwys, 
A gwael, i'w defion gwiw-lwys. 

Ond duwiol anian Dewi, 
Ni fynai fibl freuol fli 
Y ddkrym ddaear yma, 
'R hwn ni ddeil — eitbr y rlian dda? 
Yn elw dilyth fyth a fydd 
I enaid ei meddianydd. 
Yn dawel ymneillduodd 
Allan, yn fuan o'i fodd, 

lwysion freiniawl lysoedd ; 
Awyddus, eiddigus oedd 

1 gyraedd nefol goron, 
Addewir uwch y ddaear hon ! 

Ei sel oedd ddihefelydd, 
Yn enw ei Dduw yn ei ddydd ; 
Ei wylder a'i dduwioldeb, 
A'i duedd hael ydoedd beb 
Eu heilydd ; a'i ebelaetb 

* " Dewi mab Sant, mab Ceredig, mab Cunedda Wledig a Non 
ferch Gynyn, fab Anna, ferch Uthr Bendragon ; felly Dewi oedd 
ewythr y Brenin Arthur."-— Achau y Saint 



182 DEWI SANT. 

Gyraeddion, a cheinion cliwaeth 
A erys yn ddiareb ! 
Wele un, nid ail i neb ! 

Llafuriodd yn holl fawredd 
A dawn hyf, cenadon hedd, 
I ddenu anwir ddynion 
O'u ffiaidd ddull i ffydd Ion ; 
A mawr ryfeddol, a mad 
Olynol, fu r dylanwad ! 
Holl randir brodir Brydain 
A deithiai, agorai n gain, 
Emawl drysorau 'r cymod, — 
Y Duw-dyn oedd wedi dod 
I faddeu i anufuddion 
Eu du frad ; a gwaed ei fron 
Yn golchi trueni trwch, 
A'i haeddiant yn dwyn heddwch 
I galonau gelynion 
Rhyfelus, bradus eu bron. 
A Duw Ion a dywynodd 

nef wen, wenau ei fodd 
Ar ei was, a thrwy 'r Iesu, 
Ar fyrder daeth llawer Uu 
A lynent wrth eiluuod, 

A braidd bob anwnaidd nod, 

1 arddel lor y Gwir-Dduw, 
A'u gwaedd ar yr unig Dduw ! 

A hefyd maes ei lafur 
O barth yr athrawiaeth bur, 



DEWI SANT. 183 

Dda enyd fu 'r Werdd Ynys ;* 
A di brin, a chyda brys, 
O'i fawr ras, e ddarfu 'r Ion 
Ei arddel yn y Werddon. 
Gau-dduwiaeth ddygai Ddewi 

dan warth, drwy ein Duw ni, — 
Duw Iesu ynad oesawl, 
Cyfiawn a da, gwynfa'r gwawl : 

A llu blygasant yn lion 
Tan agwedd Cristionogion. 
Planodd fel Paul ei hunan 
Bifedi o eglwysi glan ; 
A degau o weinidogion 
Gorenwawg, brydiawg eu bron ; 

1 weini dwfr ac enaint 

Yn eu swydd er maetbu 'r saint ; 
A Duw yn rhoddi cynydd 
Oreu ffawd i dj&ulu r ffydd ! 

Ae'nt allan i'r tywyllwch, 
I siglo sedd trawsedd trwch, 
Yn arfau a nerth dirfawr 
Eu Ner mwyn, a'u Blaenor mawr. 
Yn fuan iawn arfau y Nef, 
Yn enw Ion y wiw-nef, 
A lwyddwyd — daeth goleu-ddawn 

* " Ei fraint wrth ei fryd yn freiniawg y sydd, 
" A'i elwydd yn rhydd yn rhieddawg, 
" A'r Iwerddon wlad ys rhad rhenawg, 
" A'r Deheu ef biau a Thebidiawg, 

Gwynfardd Brycheiniog, i Dewi Sant. 



184 DEWI 8ANTV 

A hedd drwy rinwedd yr lawn, 
I galonau gelynol ; — 

Y gelyn a giliai 'n ol ; — 
Her a ffaith fod y wir ffydd 
Yn gryfach na gau-grefydd ! 

Ond prif-faes,* fel mae profion, 

Y Sant yn yr Ynys hon, 
I gyhoeddi 'n gu addas, 
Oleu a grym efengyl gras, 
Ydoedd Cymru gu, ac aeth 
Llaw hael, a gallu helaeth 
Diwyrni, lor y deyrnas, 
Allan gyda 'i wiw-dda was. 
O'r Dwyrain gwawr a dorodd, 
Ac ei gwawl didawl a dodd, 
A'i hedyn y Deheu-dir, 

A Gwynedd mewn haeledd hir, — 
Gwalia o ben bwygilydd 
Yn oleu daeth gan liw dydd,-— 
Ysplenydd ddydd y dyddiau ! 
A gaiff fyth ei wir goMu, 
Dydd gras, dydd ddug yr Iesu, 
Drwy ing dwys, drwy angau du, 
I d'wynu ar fyd an wir 
Oleu Duw, rnewn anial dir ! 

Yn Mynyw drwy amynedd, 
Y da Sant gyfodai sedd 

*Vide. Cressey, Gildas, Godwin, and others. 



PEWI SANT. 185 



Oesawl, i grefydd Iesu, 

Mewn oes drwch o d'wyllwch du. 

Awel o dir y bywyd 

Ddaeth yn glau i bafthau 'r byd, 

Heibio i fro Calfaria fryn, 

Trwy giliau tir y gelyn. 

Yr oruchel aivel hon 

A chwythai 'n orwych weithion, 

Nef anian fal o Fynyw, 

A nwyf iawn, — sef anian fy w ! 

Hyd Arfon ; cwympai divfawr 

Hynod eilunod i lawr ! 

Anfuddiol gau grefyddau, 

Ofergoelion gvveinion gau, 

Gan yr uchel awel hon 

" Ysgarwyd yn ysgyrion !" 

A pharwyd mai r offeryn, 

O bur havvl i beri hyn, 

Ys oedd yr hen Djdewi Sant, — 

(Duw Iesa fu n dywysiant — ) '. 

O arw draws llu mawr a drodd, 

O Fynyw i Fon sylfaenodd, 

Wrth reol Apostolion, 

Cyntefig ac unig Ion, 

Luosog wir Eglwysi* 

O saint mawr eu braint a'u bri. 



" " Archaf reg yn deg a digerydd wyf, 
e * 1 erchi i'm rwyf a rhwydd garenydd, 
" I Dduw gysefin ddewin ddofydd, 
" Ac i Ddewi wyn wedi dofydd ; 
N 



186 DEWl SANT, 

Beiddiodd rhai o Babyddion 
Oesau hwnt, ac yr oes bon, 
Haeru a phrofi n wrol, 
Mewn anian a ffwdan ffol, 
Mai Pabydd glew oedd Dewi, 
Yn dal yr awdurdod i 
Nertbol gy flawni gwyrthiau,f 
Fwy o byd — ac i fywbau 
Y meirwon, beb ymaros ! 

" Dewi mawr Mynyw syw sywedydd, 
" A Dewi Brefi ger y broydd; 
u A Dewi biau balch-lan Gyfelach, 
" Lie mae morach a mawr grefydd, 
" A Dewi biau bangeibr y sydd, 
•' Meidryn le a'i mynwent i luosydd, 
" A Bangor Esgor a bangeibr Henllan 
" Y sydd i'r clodfan y clyd y wydd, 
u A Maenor Dewi diorfynydd, 
" Ac Abergwili biau Gwiglwlydd, 
" A Henfynyw deg o du glenydd Arfon, 
" Hyfaes ei meillion hyfes goedydd, 
'■ Lianarth, Llanadnen, llanau llywydd, 
" Llangadog lie breiniog ranog riydd. 
<c Nis arfaidd rhyfel Llanfaes, lie uchel 
" Na'r llan yn Llywel gan neb lliiydd, 
"Garth bryngi bryn Dewi digwylydd, 
" A Thrallwng cynfyn cer y dolydd, 
" A Llanddewi y crwys llogawd newydd, 
*' A GL.sgwm a'i Eglwys ger glasfynydd, 
" Gwyddelfod orachel nawdd ni achwydd, 
u Craig Vruna deg yma teg ymynydd, 
<c Ac Ystradfynhid a'i rhyddid rhydd." 

Gwynfardd Brycheiniog, about the year 1188, 

f Giraidus, and other Eoman Historians. 



PEWI SANT. 187 

A throi dydd newydd yn nos ! ! 
TwylUneb, a gwyneb gau, 
Haneswyr y cynoesau. 

Henflych Saxt gogoniant gwawlj 

Nofia mewD beddwcb nefawl ! 
Ni all absen bytb fenu 
Hyd y gain breswylfod gu ! 
Dy Iwch a dawel lecbo 
Yd y bedd, hyd oni bo 
Pw Geidwad ei adgodi, 
Mewn ysbrydawl freiniawl fri ! 

BRYSIAWG. 

Mr. Evan Owen,, (Alen), Ruthin. 



CYWYDD. 
DEWI SANTY 



Ein Dewi oedd ddyn duwiol, 
'Roes i ni hir oesau 'n ol, 
Oleu dawn efengyl Duw, 
Ac arddull am y Gwir-Dduw. 
Pan ydoedd pob hen nwydau, 
Beiau certh yn bywiocau : 
Gelynion llymion bob Haw, 
Mai afon yn ymlifaw ; 
A'r Saeson yn traws osod 
A'u gloew eirf ar dreigl 6d. 
Lloegr oil dan eu hyllig raib, 
Oedd wasarn i wae n ddisaib, 
Yn y cyfwng hwn, cafodd 
Hen Satan fan wrth ei fodd ; 

fol annwn aflonydd 

Y bwriai dawch i wybr dydd ; 
A'i holl weision lliosawg, 
Yn eu rhif anfonai 'rhawg, 

1 dreiglo at yr Eglwys, 
Arwedd eu dig lygredd dwys ; 
Pelagiaid mal pla ogylch, 

Oedd ddi baid yn hyrddio i'w bylch, 
A thrythyll athrawiaethau, 
Braenu y gwir a'u barn gau. 
Duw a welodd eu dolur, 



DEWI SANT. 

Yn dwyn eu gwae o dan gur, 
A galwodd i'w bugeilio, 
Ein Dewi Sant, ei was o : 
Odiaeth enau doethineb, 
A cbalon iach uwch law neb, 
Fuasai er hyf oes yr hen 
Lywyddol epystl addien, 

Gor Illtyd, enyd aeth, 

1 Salem dan ras helaetb, 

Yr Eglwys oedd ar gael a'i sel 
A'r achos Duw goruchel. 
Trwy eircbion Patriarcbiaid, 
Eglwys Salem, y gem gaid 
Yn ol i'w wlad anwylaidd, 
Eto a brys at ei braidd. 

A cbledd y gair ebwalodd gylch, 
Hen beigiau annwn ogylr.h : 
Niwl oesau anial ysodd : 
A'i aidd ffriw a Iwyr ddeffrodd 
Y wlad oil i weled iawn 
Daioni y Duw uniawn. 
Dros ei air byderus oedd, 
A'i ddoniau yn fyddinoedd ; 
Troes allan fel tan bob tu, 
A gweitbiodd i bregetbu 
Un buch i fawr a bychan, 
Ni lysai un modd les un man. 
I wan a tblawd, bwn wnaetb les, 
I'w'rhinwedd mawr ei banes ; 
A'i elusen ni lysai, 



189 



190 DEWI SANT. 

Rhoi yn hyf i bob rhyw wnai ; 

dy i dy hynod aeth, 
Nes enyn a'i wasanaeth, 

Yr holl wlad mewn cariad cu 

1 ddiesgus addysgu, 
Gair uniawn y gwirionedd, 

A phur ddwyn yn ffyrdd ei hedd, 

Yn ofa Duw ; ni fynai dal, 

Nag enw o ddim i'w gynal. 

Ei ddyben oedd byw weinyddu, 

Ei fawr les i favwol lu, 

A'i ddylanwad ddylenwodd, 

Yr holl wlad yn fad un fodd. 

Yr oes hon heresi aeth, 

I groes dynu Cristoniaeth ; 

Plaid y pelagiaid i'w plith, 

Yrai chwyn i'r iach wenith. 

Annedwydd ymraniadau 

Oedd wrth hyn yn syn nesau. 

Dewi alwodd yn delaid, 

Y doethaf, blaenaf, or blaid, 

A'u gwyr o fri ger ei fron, 

Yn lluaws i Gaerlleon. 

Ac yma unfodd cymanfa, 

A gasglodd, ddygodd yn dda ; 

Ar goedd o'i ben ger gwydd byd, 

Yr hyf lefarai hefyd ; 

Ei gryfion bynciau crefydd, 

Yn llwyr deg enillai r dydd ; 

IV air y plygai r pelagiaid, 



DEWI SANT. 191 

Addef yr oehr oedd ef fu raid : 

Y gwir yno goronodd, 

A'i araith bur wrth eu bodd : 
A daeth yn ben doethion byd, 
Drwy asbri dewr ei ysbryd. 
Detholodd, fe gasglodd god, 
Rbeolau pob rhyw aelod, 
Or Eglwys yn gymwys gall, 
Wrth awel ei fTraeth ddeall. 
Areiliodd ei reolau, 
Elw o hyd i amlhau ; 
Terddeilliodd trwodd allan, 
Ei meib yn mhell yn rnhob man 
Yn fflwch ; a nifer ei phlant 
Yn gyson chwanegasant. 
Mynwy ddaeth fel man o ddysg, 
Mwy buddiol yn mhob addysg 
Nac un man ; o egni mwy, 
Nodedig a cblodadwy. 
Ei santeiddrwydd a'i llwydd llawn, 
Ar ben diareb uniawn. 
Yntau n fugail y gail gu, 
Dewisol bdefaid Iesu, 
Rboddai drefn ar wedd a drych, 

Y serian Eglwys orwycb. 
O'i weinyddiad yn addas, 
Daeth cynydd ar grefydd gras, 
Oddeutu trwy Gymru gain ; 
Llwybrai wedi holl Brydain. 

Y nerthol frenin Arthur, 



192 DEWI SANT. 

A'i lawn bwyll a'i daliai 'n bur ; 

Ac Urien yn aiddgarol, 

A'i ceisiai pan ai yn ol 

IV wlad hoff, er ymlid haid, 

Tra annuvv yr estroniaid. 

'Nol oes hir, anwylwas Ion, 

Roesawyd adre' i Seion. 

Ar alwad'ei farwolaeth, 

Dros Gymru, lien ddu a ddaeth ; 

Rhoed heddwch i'r rhai didduw, 

" A gloes ddofn i Eglwys Dduw." 

EFRYDYDD. 

Mr. Ellis Roberts, 

(Ellis Wyn o Wyrfai), Caernarvon. 



CERDD 
YR HEN LANC" 



Ei hanes— ei ddrwg dymer — ei unigolrwydd — ei fywyd digysuron 
— ei annghymwynasgarwch — ei wisgiad 6d — ei arlun gwrthun — ei 
glefyd olaf — ei grefydd — ei lythyr oymun — trefn ei ewyllys — ei farw 
— ei gladdu — rhanu ei dda ; a chyngor i'r ieuainc. 



Ton, — " Tri chant o bunau" 
Gwrandewch yr Hen Lanciau, mi gana' i chwi Gerdd, 
Fel cog fa'i ar gangen y fedwen fain werdd ; 
Hen Lencyn ffaeledig ; un tebyg i'r ab — 
Sy'n eistecld yn nghadair Sant Pedr yn Bab : 
AY holl hen fynachod, rhai hynod trwy 'u hoes, 
O honynt yn dadau, na theidiau nid oes ; 
Rhai rhwngbodd ac anfodd ; rhai anhawdd eu trin, 
Yw pawb or hen lanciau a'r closau pen glin ; 
Bob amser yn cwynfan, dan dd'rogan rhyw ddrwg ; 
Heb wen, na sirioldeb, mewn gwyneb ond gwg. 

Dideimlad, digariad, anynad yn wir, 

Fel ceubren yn ddiffrwyth, tan adwyth ar dir ; 

A phan font mewn adfyd, tan glefyd neu glwy', 

Nid oes ond mynachod, rnor hynod a hwy ; 

Heb neb i gydymddwyn, a chyd-ddwyn y baich, 

Na gweini cymwynas, ond dynes hyd braich : 

Ar noswaith farugog oerfelog fe fydd, 

Y crin-was yn creinio, nes delo 11 iw dydd, 

Ei hunan mewn henaint, fel llyffant mewn ffos, 

A'i waed bron a fTeru dan rynu drwy r nos. 

Crintachlyd, cybyddlyd, yw bywyd Hen Lane, 
Rhydd arian mewn ffwndwr, yn bentwr mewn Banc ; 



194 YR HEN LANC 

Rhag cynal ysgolion ; ardrethion neu draul — 
Na help fel cymydog ; — neu geiniog i r gwael : 
Ac fel y ddylluan ei bunan bob awr, 
Heb ail i'w gyfodi pan elo 'fe i lawr ; 
Mor 6d yn ei wisgiad mewn gwlad, ac mewn tref ; 
A'i wyneb crebychog fel draenog mae ef : — 
Dwy grafanc fel grefyll, fel ellyll mae fo, 
A'r baw tan ei 'winedd, diymgeledd o'i go*. 

Fel cleiriach anynad, a'i fasged, bydd ef 

A thrwst ei hen glocsiau fel troliau mewn tref; 

A'i gwman fel cimwch, a'i draffwrch fel crane, 

Wei, dyna rhyw ddarlun, oer lun o'r Hen Lane. — 

A dacw fe 'n gorwedd o'r diwedd yn sal, 

Fel cledren rhyw ddiwrnod ar waelod ei wal ; 

Fe nolwyd offeiriad i ymweled a'r da' ; 

A gwneud ei ewyllys yn drefnus a wna 

'Sgrifenwyd ei lythyr a'i wneuthur yn iawn, 

Rhwng neiaint a nithoedd, mewn llithoedd yn llawm 

Rhoes ganpunt i Lowri o ben y Bryn coch, 

A phumpunt a deugain i Dwm Pant y moch, 

A degpunt i Neli, o Lan y gors fain, 

A dwybunt a chweugain i Die Plas y brain, 

A sylltyn i Harri, mab Siani 'r Hen dy ; 

Rhag tori *r ewyllys ! • mor fedrus a fu : 

A'i sipog, a'i wasgod, i Wil o'r Hen bias, 

A'i gob, a'i glos cwta, i Guto 'r hen was, 

A phumpunt i'r Person, wr parchus ei urdd, 

A'i ferwig i'r Clochydd, am gario 'r cwd gwyrdd ! ! 

Bu farw 'r Hen Lencyn, fel cynyn dibarch ; 
A thaflwyd ef wed'yn yn rholyn i'w arch : 



Y& HEN LANC. 196 

A'i neiaint a'i nithoedd, a'i cariodd i'r bedd, 

Heb ddeigryn na galar, na phrudd-der raewn gwedd ; 

Darllenwyd y ddefod dra hynod ei lief — 

"I lawr an cydymaith ! — mewn gobaith ag ei**' 

Ac yno fe'i priddwyd ; darllenwyd drachefn — 

I'w deulu V ewyllys oedd foddus ei threfn ; 

A'i neiaint a'i nithoedd a aethant or llan, 

Wrth gwt yr ysgutor, am drysor a rhan. 

Dechreuwyd ymgecru wrth ranu r hen god ; 
Rhai 'n taeru 'n ddiatreg, " mae 'chwaneg yn bod 
Ac ereill yn dadwrdd, " nid ydyw hyn drefn^ 
Mae yn nhwll y pared, rhyw goded wrth gefn :" 
Fe chwiliwyd, fe chwalwyd, fe gafwyd y Banc, 
Ar ol cael yr hanes am loches 'r Hen Lane : 
A'i arian, a'i ddillad, fe'i rhanwyd yn rhwydd 
Heb Dwrnai, na Beili, na Seri' mewn swydd. 
'Khen Lencyn sydd dawel 'r ol caffael hir oes, 
Nac undyn yn cwyno, am dano, nid oes. 

Chwi welwch, wyr ieuainc, fod hyn yn beth rTol, 
Heb fath o gof-adail i'w gadael ar 61, 
Fel mul, yn ddiepil, anhapus — Hen Lane, 
Peth hyll fyddai ardeb o'r gwyneb Uawn gwanc ; 
Ei gorTa sy'n darfod, peth hynod iawn yw, 
Heb fachgen, na geneth, i'w gynwys yn fyw ; 
Os ydych am gysur yn brysur bob un — 
Chwi chwiliwch am wragedd, rai llariaidd eu 11 un ; 
O lan-deg forwynion, rhai mwynion eu moes, 
Fydd ichwi 'n ymgeledd ar ddiwedd eich oes. 

GLEW-LWYD GAFAELFAWK 
Mr. Robert Roberts, 

(Macwy Mon), Bangor. 



BEDD-ARGRAFF 
RICHARD WILSON,* Y SWAIN, R. A. 



O foreu 'i yrfa eirian, — rho'i oleu 
Ei athrylith allan, — 
Darluniai — dilynai *n Ian 
IV linell ar ol anian. 

Yn llaw ei oes bu n llesol, — dyg iddi 
Deg addysg gelfyddol : — 
A'i gywir waitb geir o'i 61 
A syna r oes bresenol. 

REYNOLDS. 
Mr. John Williams, 

loan Madawg, Portmadoc. 

* Am Hanes Wilson, gwel Gwladgarwr 1836, t.d. 168. barch 
i goffadwriaeth y Darluniedydd, fe gerfiwyd yr Englynion uchod 
ar ei fedd-faen yn mynwent y V/yddgrug, gan Eos Powys, dros J 
Cymreigyddion : cyn hyn nid oedd yn gerfiedig ar y gareg, ond j 
darlleniad dysyml a ganlyn : — 

THE REMAINS OF 

RICHARD WILSON, ESQ., 

Member of the Royal 

ACADEMY OF ARTISTS, 

INTERRED May 15th, 1782. 



Er cyfarwyddyd i'r rhai a ddichon fod yn awyddus am gael golwg 
ar ei fedd, nodwn yma, ei fod yn agos i ddrws gogleddol yr Eglwys, 
yn ochr bedd-faen arall yn arwyddo gorweddfa ei fam a dau frawd 
iddo. 



EISTEDDFOD CAERFALLWCH, 

IONAWR la/, 1851. 

BEIRNJAD, 
MR. EBENEZER THOMAS, 

(eben fardd.) 

Y CYFANSODDIADAU BUDDUGOL; 

6EF, 

PRYDDEST, 

"TAWDD-DY KHYD-Y-MWN," 

AS AFON ALUN. 

CHWECH ENGLYX, 

"TWR IUBILI SIOR III." 

AR BEN FOEL FAMA. 



PRYDDEST.* 
TAWDD-DY RHYD-Y-MWN." 



Mor fawr ac ofnadwy yw gwaith ein Creawdwr ! 
Mor ryfedd yw olion gwaith dwylaw ein Llurriwr ! 
Y bydoedd chwyldroawl dryfrithant Gaergwydion, 
Ddyrysant Athronwyr a threiddgraff Seryddion ; 
Nid y'nt ond anadliad o enau Duw r cread, 
Esgorai 'r gair Btdped yn nertbol rnewn eiliad ! 
Ei fawredd a welir drwy 'r holl Greadigaeth, 
A'i nerth a'i ddoethineb yn llwybrau Rhagluniaeth, 
Yn anfon gwlawogydd i lawr or uchelder, 
Er mwydo ein daiar rhag crino mewn sychder, 
Yn codi yr Haulwen o'i gwely Dwyreiniawl, 
I ddeffro y blodau a'r llysiau daearawl, 
Cynyddu, cynyddu, wna'i wres hyd ganolddydd, 
Nes taenu gwerdd fantell dros wyneb ein maesydd, 
A'r cyfan er llesiant i ddyn yn hanfodol, 
A chysur i hwn — sydd greadur eneidiol ! 
Cyneddfau roed iddo — galluoedd ardderehog 
I'w dyfal ddiwylliaw a'u gwneud yn gyfoetbog 
O bob gwybodaethau, a'u troi i'w wasanaeth, 
A dwyn yr elfenau o dan ei lywodraeth, 



* Ar gais Pwyllgor Eisteddfod Caerfallwch, argreffir y Bryddest 
Ihon, a'r Englynion ir Twr. Gan fod ein gofod yn brin, ni allwn 
ond rhoddi y difyniad canlynol o feirniadaeth y Bardd o Glynog :— 

" Y mae yn Ganiad da, yn naturiol a tharawiadol, a pliob cyfeiriad 
at y testun yn bur briodol a thlws." — Eben Faedd. 



TAWDD-DY RHYD-Y-MWN. 199 



Y ffrydiau rbedegog — afonydd gorwylltion, 
Drwy ddyfais celfyddyd — a ddug yn gaetbweision ! 
EngreifTtiau o'i allu drwy gymorth celfyddyd 
Geir yn Rhyd-y-mwn sydd ar Ian afon hyfryd ; 
Sef, Afon yr Alun, awenawl ei glanau, 

A hardda, ddyfTrynoedd a'i tbroelhwg ddolenan, 

Yr Alun fydd enwog ar glawi hanesyddiaetb, 

Am envn yn Blackwell athrylitb barddoniaeth, 

£i haraflifsiiai ei firyd i freuddwydio 

Ar fynwes yr awen — ei grebwyll wnai ddawnsio ! 

O ! Alun, O ! AIud, enwoglawn drwy'r oesoedd ! 

Ar lanau yr bon y bu gwaedlyd ryfeloedd, 

Ei dwr a ruddgochwyd a gwaed y Sacsoniaid, 

Syrthiasant dan ddwylaw y dewrion Frytboniaid ; 

Yi Alun a foddodd elynion Gwyllt Walia, 

Yn mawT fuddugoliaeth y tair Aleluia. 

Oud mwy o wasauaetb a lies i ddynoliaeth, 

Na gyru y milwyr i afael marwolaeth, 

A rydd yr hen Alun yn Rhyd-y-mwn weitbion, 

Mae 'n gweithio yn ufhdd wrthfwriad dynolion. 

Yn ddibaid y rheda heh ducban gan nycbdod, 

Ei rhedlif sydd nerthol am boen nid yw'n gwybod. 

Llaw-forwyn yw'r afon na orphwys un munyd, 

Mor ufudd yw hon i reolaeth celfyddyd. 

Drwy ddyfais celfyddyd a'i dwfn egwyddorion, 

Y dyfroedd cbwyrn-droant y dirfawr olwynion, 
Pa rai yn dra cbywrain a weitbiant beirianau ; — 
Anferthol for thwy lion — anbygoel eu pwysau — • 
Arutbrol faintioli — a'u trwst fel taranau ! 

By w arswyd a'm llanwai wrth syri dremio arnynt ! 



200 TAWDD-DY RHYD-Y-MWN. 

Symudwn yn raddol yn mhellach oddiwrthynt ! 

Mor nerthol tarawant ! mor rymus yr effaith ! 

Er hyn, drwy gelfyddyd, rheolir hwy n berffaith ! 

Pa beth ydyw dynion wrth waith eu hymenydd, 

Yn deall gwyddorau a'u gweithio yn gelfydd ? 

Nid ynt ond eiddilod egwanllyd a bychain, 

Wrth waith celfyddydau a weithiant eu hunain. 

A dwyn i'w gwasanaeth adnoddion Loll anian, 

Yn unol a'u bwriad er ateb eu hamcan. 

Yr afon yn ufudd a dry olwyn eto, 

Yr hon weithia beiriant a wnaed i wyntyllio, 

Nes gyru y ifwrnes or blaen oedd yn danboeth 

Fyth, fy th, yn saith boethach yn berffaith greision-boeth. 

Fel hyn mae yn chwythu y tan fflamllyd eirias, 

Nes toddi yr haiarn yn hylif poeth wynias, 

O'r ffwrn y daw allan yn hylif i'w foldio, 

I unrhyw agweddiad chwenychir ei ffurfio : 

Olwynion, crochanau, peirianau neu bontydd, 

Rhai cedyrn diysgog rychwantant afonydd ! 

Yn wir nid oes diwedd ar allu celfyddyd, 

Yn gyru holl anian i weithio bob enyd ! 

! Dawdd-dy ardderchog yn Rhyd-y-mwn welir, 
Ei glod drwy 'r bydysawd yn dcliau a glywir; 

Os mynir cael mwnai o Mexico enwog, 

Drwy dreiddio i grombil ei daear gyfoethog, 

Pob peth a geir yma a fo er gwasanaeth, 

Pob peiriant cywreiniawl — o ffurfiant celfyddiaeth : 

Pob olwyn anhebgor pob erfyn sydd eisiau 

1 wneuthur i grombil y ddaiar fwnbyllau ; 
Pob cywrain errnigyn, dyfeisgar ei gynllun, 



TAWDD-DY PvHYJD-Y-MWN. 201 

Yn ngwaith Rhyd-y-mwn svdd ar Ian afon Alun ; 

! werthfawr gaffaelion na ellir eu prisio — 
Peirianau i godi yr aur oedd mewn aindo 

Yn inherfedd y ddaiar, is dyn a'i gyrbaeddiad, 
Yn gorwedd mewn caddug dan lwythi o gladdiad, 
Er pridd ac er cerig a chreigiau tragwyddol, 
Yn ngwaith Rhyd-y-mwn ceir offerau digonol 

1 dreiddio drwy'r cyfan a chyraedd y trysor, 
Beth ellir yn fwy ? a beth fynir yn rhagor ? 
Ei chlodyd(J sydd enwog, ei henw eheda 

Ar edyn yr awel i bellder Awstralia, 

Ac eirchion ddanfonir oddiyno n ganlynol, 

I waith Rhyd-y-mwn am beirianau gwyddonol : 

Ha ! dyma beth newydd cyfandir Awstralia, 

Yn anfon am beiriant i foryndir Gwyllt Walia ! 

Ond gwir yw yr haeriad, os rhywun amheuant, 

Yn ngwaith Rhyd-y-mwn fe gant weled peiriant. 

Ond nid i Awstralia yn unig anfonir 

Cynyrchion y Tawdd-dy ardderchog ddesgrifir, 

Nid Mexico n unig gaiff brofi 'i bendithion, 

Mwynhau ei deilliadaeth — a dwyn ei chynyrchion, 

Holl Ewrob lawena mewn ysbryd gorfoledd, 

A Lloegr fawr hithau yn Nhawdd-dy mawr Gwynedd, 

Y byd hi gyflenwa ag arfau priodol 

I gloddio' i drysordai y byd tanddaiarol ! 

Ond nid gwledydd ereill a gadael gwlad Cymru, 

Y mae Rhyd-y-mwn yn eu cyflawn ddiwallu. 
Os ydyw n ddefnyddiol i fwnau Awstralia ! 
Mae 'r un mor ddefnyddiol i byllau glo Gwalia. 

Y Bardd a eistedda wrth goelcerth dan gwresog, 



202 TAWDD-DY RHYD-Y-MWX. 

Yn eithaf cysurus, heb deimlo 'n anwydog ; 
Er cenllysg ac eira a rhew oddiallan, 

Y tan glo heb ballu gynhesa 'i holl anian ; 
T&n siriol — ffvvrn eirias — yn llosgi yn ddystaw, 
Nid fel y tan coedwydd yn clecian a thrystiaw, 
Tan glanwaith, — cysurus tuag ato yw nesu, 
Nid fel y t&n mawnog sydd ddigon i'm mygu ! 
Tan glo a ragora ar holl danau coedwydd 

A mawn — y glo 'n ddiau yw'r goreu yn danwydd. 

Oddiwrth y tan siriol fy meddwl eheda 

At byllau glo gwerthfawr sy'n mynwes Gwyllt Walia; 

Ac yna ystyriwyf fod angen peirianau, 

I godi y crynlo o waelod y pyllau ; 

Mae eisiau ermigau rai cymwys i'r perwyl, 

O ffurfiad gwyddonol — pnodol i'r gorchwyl ; 

Rhai cryfion na thorant er perygl dynion, . 

Gelfyddgar offerau a chywrain olwynion ( 

ddyfais athronaidd a cboeth allofyddion. ) 
Pa le ruae y cyfryw i'w cael ? sydd ofyniad 
Tra phwysfawr — a dylid rhoi iddo atebiad. 
Ni raid ond ei ofyn mae 'r ateb yn barod, 

Yn ngwaitb Rhyd-y-mibn mae cyfiawnder i'w canfod. 
Ond nid mewn peirianau anferthol yn unig, 

Y mae Rhyd-y-mibn yn wir fawr a nodedig, 
Ond mewn oiler hefyd o gywrain wneuthuriad, 
Ac mewn pob gwaith delid a geir mewn arferiad. 
Os mynir awrleisiau er dangos yr amser, 

1 daraw yn eglur yn ucbel a seinber, 

Yn Rhyd-y-mwn enwog — fe geir yn berfFeithiol* 

Y clych bychan seiniawl o ffurfiad rhagorol. 
Ond pa ddefnydd enwi cywreinion y Doddfa ? 



TAWDB-DY RHYD-Y-MWN. 203 

Sy'n syndod i Ewrob ! anrhydedd i Walia ! 

Fob campwaith celfyddgaf — pob gorchest crebwy Iliad 

A ffurfir yn berffaith gydsyniol a'r archiad ! 

Ben boreu mae r gweithwyr i'r gwaitb yn yrogyrchu, 

Dan fygu y ffwgws tuag at eu dyddanu, 

Y llwybrau cyfagos a fritbir gan ddynion 

Yn prysur ymgasglu i'w caled orcbwylioa! 

Mor siriol ymgomiant a'u gilydd with fyned, 

Rhag ofn bod yn hwyrol— yn gyflym gwnant gerdded. 

Ha! wele hwy'n cyraedd cyn canu'r gloch gyntaf, 

Yn ddigon amserol i'r C a dben many l&f ! 

Ac ar eu caled waith — yn awr maent yn dechreu, 

Ac arno ymgurant yn ddiwyd am oriau. 

Ymdreigla yr amser — yr oriau ant heibio 

Fel niwl ac fel cysgod — fel dyn yn breuddwydio ! 

Ac wvtb eu caledwaith y gwyr sydd yn glynu, 

Gan nad ydyw amser eu seihi&nt i fynu. 

Gadawaf hwy \i gweithio — edrycbaf i'r llwybrau, 

Ha ! gwelafheirdd fecbgyn yn cario eu tyniau, 

A bwyd i'w rh'ieni a weitbiant i'w cynal, 

Mor fawr tuag atynt eu cariad a'u gofal. 

Yn wir, mae y bechgyn yn llawn diolcbgarwch, 

I'w ffyddlon rieui — am eu mawr dirionwch, 

O berwydd pan oeddwn yn ardal y Doddfa, 

Fe glywn un or bechgyn yn canu 'r gan yma ; — 

CAN BACBGEN Y GWEITHIWR. 

Fy nhad ! iy nbad ! sy'n gweithio draw, 

Yn galed iawn bob dydd ; 
Yn codi 'n fore a myn'd trwy'r gwlaw, 

A'r tywydd garw bydd. 



204 TAWDD-DY RHYD-Y-MWN. 

A hyn a wna i'm cadw I, 
Am mam a'm brodyr bach, 

Enilla n bwyd an dillad ni 
Pn cadw 'n glyd ac iach. 

Edrychaf at yr amser af, 

Yn nerthol ac yn fawr ; 
A myned efo nhad a gaf, 

A gweithiaf fi fel cawr. 

Enillaf finau gyflog mawr, 

A phrynaf fwyd fy him ; 
A mynaf ddillad clws eu gwawr, 

Rhai heirdd o liw a llun. 

A rhoddaf ran o'm cyflog i 

Fy rhiaint hoffus sydd 
Yn awr yn fwyn in cadw ni 

A bwyd o ddydd i ddydd. 

Fy nhad ! fy nhad ! yr wyf yn d'od 

A'ch ymborth genyf fi ; 
A phleser ydyw genyf fod 

Yn cario bwyd i chwi. 

Y gloch sydd i'w chlywed yn tincian yr awrhon, 
A'r bechgyn sy'n rhedeg, ac felly y dynion ; 
A chyrddant eu gilydd yn muarth y Tawdd-dy, 
I fwyta ?u prydnawnfvvyd — hwn ydyw eu Hetty, 
Eisteddant i fwyta yn ddedwydd a boddlon, 
Ac am eu cynaliaeth diolchant o galon : 
Ar ol eu caledwaith maent fel ar lewygu, 
Nid hir ydyw 'r ymborth cyn hollol ddiflanu I 
Ac y»a dechreuir ar drafod newyddion j 



TAWDD-BY RHYD-Y-MWN, 20o 

Ac ar vmddygiadau y merched ar meibion, 
A phwy sydd yn earn a phwy ar briodi, 
A miloedd o bethau anfuddiol eu henwi. 
Yd nghanol y taeru am bethau disylwedd, 
Dechreuai un siarad am bynciau y Senedd ! 
Ond cyn iddo prin gael bytheirio gair ailan, 
Fe glywid yn uchel y clychau yn tincian, 
Rbaid neidio i fynu — a rhedeg i'r weithfa, 
Mae r cadben yn ediych fod pawb yn ei swyddfa. 
Am oviau yn rbagor ymroant i weithio, 
Er chwysu mewn lludded, ni allant ro'i beibio 
Hyd nes y gloch eilwaith, a swnia y rbybydd 
Eu bod wedi gorpben gorchwylion yr birddydd, 
'No! darfod eu dyddwaith — a'u dwvlaw yn flinion, 
At adref yn Uawen cychwyna y dynion ; 
Ymgomiaut a'u gilydd yn fywiog a hawddgar, 
Mor ddedwydd a phe baent benaethiaid y ddaiar ! 
A tbeimlant eu calon mewn ysbryd i ganu, 
Pan ddelo caledwaith eu diwrnod i fynu : 
A dyma y Ganig a glywid un noson, 
Yn cael ei gwasgaru gan beraidd awelon :— 

CAN Y GWEITHIWR. 

Ein diwrnod aeth beibio — gorpbenwyd ein gwaitb, 
Dan ganu yn fywiog cychwynwn in taith, 
At adref, ac yno eawn orphwys yn lion, 
Heb boen yn y fvnwes na draen yn y fron ; 
Gweitbiasom yn galed drwv ystod y dydd, 
Yn awv i'n haelodau — gorphwysfa a t'ydd, 
Ein teulu yn siriol in dysgwyl ni svdd ; 
Dymunwn i'n meistriaid ddigonedd o i\vn, 



206 TAWDD-DY EHYD-Y-MWN. 

A bloeddiwn yn llafar a seingar ein swn, 

Ni welwyd un Tawdd-dy fel gwaith Rhyd-y-mwn ! 

Oddiyma ceir arfau i Mexico draw, 

Ac hefyd Awstralia yn fynych a ddaw 

I chwilio am beiriant i Ryd-y-mwn glyd, 

Ac yma yn gyflawn diwallir y byd ; 

YmfTrostiwn yn ngallu y Cymro a'i ddavvn, 

Ymdrechwn i ddysgu r gelfyddyd yn iawn, 

A mynwn wybodaeth o wyddiant yn llawn; 

Dymunwn i'n rneistriaid ddigonedd o fwn, 

A bloeddiwn yn llafar a seingar ein swn, 

Boed 11 wyddiant a flyman t i waith Rhyd-y-mwn. 

Pwy sydd fel y gweithiwr mor eofn ei fryd ? 

Mae'n gwybod mai arno dibyna y byd, 

Yn frenin neu ddeiliad, eiddilyn neu gawr, 

Am hadau i'r hauwr, a bwyd i r bwytawr ! 

Enilla ei gyflog yn onest bob dydd, 

Drwy weithio a'i ddwylaw ei galon ef sydd, 

Yn Ian a'i gydwybod yn gywir a fy dd. 

Dymunwn i'n rneistriaid ddigonedd o fwn, 

A bloeddiwn yn llafar a seingar ein swn, 

Boed Uwyddiant a ffyniant i waith Rhyd-v-imhj. 

Tra mor, — a thra Brython, — y Tawdd-dy a fo 

Yn ymffrost i Walia — anrhydecld i'r fro ! 

A ninau fo'n ddynion rhinweddol i gyd, 

A'n buchedd yn deilwng esiampl i'r byd ; 

Dedwyddwch, a heddwch, a llawn der yn lion, 

A gaftom yn berfTaith, a chysur i'n bron, 

A'n heinioes fel mordaith heb groeswynt na thon, 

A bydded i'n rneistriaid ddigonedd o fwn, 

A bloeddiwn nes adsain y creigiau y swn, 



TAWDD-DY KHYD-Y-MWN 207 

Byth, byth y parbao boff waith Rhyd-y-mwn. 

Fel yna dan ganu cyrhaeddant eu banedd, 

Yr hwn ellid alw yn Hetty taognefedd ! 

Ay ol ei orchwylion — nior ddu ydyw gwyneb 

Y mwyn gelfyddydwr — ni welir ei ardeb ! 

Ond pan yr a adref, ymolcha yn lanwaith, 

Fel prin iawn y gellir ei adwaen ef eilwaitb ! 

Ac yna i'w wely i orphwys a hepian, 

Yr hyn a rydd berffaitb adferiad i'w anian ! 

A dyna yw bywyd y gweitbgar lafurwr, 

A dydd ar ol dydd, yr un gwaitb a chyflwr, 

A bertbyn i'r crefftwr boll ddyddiau ei fywyd, 

Gorphwysfa y Sabbatb enyna'i ddybewyd ! 

I le o addoliad yr bwylia ei gamrau, 

Ac yno mor astud rnae'n gwrando 'r pregetbau ! 

Gweddia 'n ddiragrith, — diolcba yn fywiog, 

Am fywyd ac iechyd, — i'w Arglwydd trugarog ; 

Ar waitb Rbyd-y-nrwn, y mae canoedd yn dysgwyl, 

Yn wragedd a pblant, am gynaliaetb drwy'r gorcbwyl : 

A gorcbwyl a roddir gan deulu ein Taylor, 

Pr mwyn gelfyddydwr, a'i law yn ymagor. 

Balchied tud Gwalia yn Rhyd-y-mwn enwog, 

Ar lanau yr Alun risialaidd ddoleneg ; 

Gogoniant swydd Callestr yw'r Doddfa ddigymar, 

Caffaeliad na ellir ei phrisio i'n daear ; 

Ymffrostied y Cymro, mai yn nbir hoff Gwalia, 

Ar lanau yr Alun canfyddir y Doddfa. 

EINION AP FWLCAN. 
Mr. J. R. JONES, 

Eryr Arfon, Wyddgrug. 



i i 



TWR IUB1LI, FOEL FAMA."* 



Mur addas a mawreddig, — ar fynydd 
Oer Fanaf uchelfrig; 
Deil bob dydd ryw dyvvydd dig, 
Twr cariad yw r Twr cerig. 

Twr yn goron i'n teyrngarwcli, — ydyw 
Mae n adail o harddwch ; 
Twr deiliaid, er Raid a llwch, 
Bery 'n gaerau b rein gar wch. 

Adail yr oes, a deil i'r bin, — a'i gant 
Mewn gwyntoedd ysgethrin ; 
Twr abl yw, Twr Iubil' in', 
Tra bryniau Twr y Brenin. 

Yn ei furiau, cofiwn fawredd, — ein Twr 
Un teg ar ei orsedd ; 
Dims o hyd ar ei sedd, 
Ymldnai bum' deg mlynedd. 

Tra bo gwr lien ac awenydd, — cofir 
Y cyfiawn deyrn ly wydd ; 
Coffa ar Foel Fama fydd 
Or tradoetb Sior y try dydd. 

Ein Kenyon wron eres, — ei sylw 
A'i seiliodd, medd hanes ; 
Yno rbwydd iawn y rhoddes 
Ar ei phridd bi aur a pbres. 

SIOR Y PUMED. 
Mr. A. J. Brereton, 

Andreas o F6n, Wyddgrug. 

* Gwel Gwladgarwr 1837, t,d. 268. + Gwel Diliau Barddas, 

t.d. 274. 



RHEOLAU 

CYMDEITHAS CYMREIGYDDION 
Y WYDDGRUG. 



Penderfynwyd, 

I. Mai enw y Gyrndeithas hon fydd " Cymdeithas 

Cymreigyddion y Wyddgrug." 

II. Mai dynion yn gallu darllen a siarad Cymraeg, 
ac o gymeriad moesol, fyddant ddewisadwy i fod yn 
aelodau. 

III. Mai dybenion y Gyrndeithas yw coleddu yr 
Iaith Gymreig yn bur a dilwgr, trwy gyfarfod umvaith 
bob pynithegnos, i draethu ar bynciau moesol a sylw- 
edclol, a fyddont yn tueddu i eangu gwybodaeth fudd- 
iol; a chynorthwyo galluoedd y meddwl dynol yn 
mhob rhyw gelfyddyd ; yn unig ymwrthodant a phync- 
iau a dueddant i gyffroi dadleuon duwinyddol neu 
wledychdreitbiol. 

IV. Fod y Gyrndeithas hon i ethol bob blwyddyn o 
blith ei baelodau, y fath bersonau ag a farner gan y 
rhan luosocaf ar y pryd, yn gymwys i gyflawni swydd- 
au, Llywydd, Rhaglywydd, Cofiadur, Trysorydd, 
Llyfrgeidwad, a Bardd. 



210 RHEOLAU. 

V. Na fo i neb gael ei ethol o'i anfodd i gyflawni 
unrhyw swydd yn y Gymdeithas. , 

VI. Fod rhyddid i bob aelod gynyg y neb a farno 
yn deilwng i fod yn swyddog, wneud felly ; ac os cefn- 
ogir y cynygiad, bydd yn agored i fympwy y Gym- 
deithas i'w dderbyn neu ei wrthod, yn ol nifer y 
pleidleisiau. 

VII. Fod y Llywydd i esgyn i'r Gadair am haner 
awr wedi wyth ; i osod pob rhyw beth i fympwy y 
Gymdeithas, i hysbysu pa du i bwnc fydd luosocaf ; i 
gadw trefn, a gofalu fod pawb yn hollol ddystaw tra 
byddo un yn sefyll ger ei fron i draddodi ei feddwl. 

VIII. Fod y Rhaglywydd i gynorthwyo y Llywydd, 
ac i atal pobl i ddyfod i mewn ac allan or Ystafell, tra 
byddo rhywun yn anerch y cyfarfod. 

IV. Fod y Cofiadur i gofrestru enwau aelodau 
newyddion, gwneud coffadwriaeth o'r arian a dderbynir, 
ac a delir gan y Gymdeithas ; i ysgrifenu pob llythyr- 
au ac anerchiadau perthynol iddi ; ac i gofnodi pob 
pynciau a draethir arnynt yn y Gymdeithas. 

X. Fod y Trysorydd i gadw pob arian perthynol 
i'r Gymdeithas, i roddi cyfrif o drysor y Gymdeithas 
,pa bryd bynag y gelwir arno i wneud hyny, yn neull- 
duol pan fyddo yn rhoddi ei swydd i fyny. 



RflEOLATT, 211 

XI. Fod y Llyfrgeidwad i ofalu am holl Lyfrau y . 
Gyrndeithas, i gofrestru enw unrhyw aelod a fenthyco 
lyfr, ac i ofalu am gael y cyfryw lyfr yn ol yn yr 
amser priodol. 

XII. Fod y Bardcl i blethu ac eiliaw caniadau 
Cymreig, er adeiladaeth a dywenydd y Gymdeithas. 

XIII. Fod i'r Aelodau dalu parch dyledus i'r 
Llywydd, a'r Swyddogion ereill, yn gystal ag i'w gilydd 
yn gyffredinol ; gan gynal y Llywydd yn mhob peth 
ag a fyddo yn unol a rheolau y Gymdeithas, heb fod o 
honynt yn ymrysongaiv, nac yn chwanog i greu eyth- 
rwfl, neu ymddiddan mewn iaith arall na Chymraeg, 
pan yn anerch y Llywydd a'r Gymdeithas. 

XIV. Fod pob aelod pan yn gwrthwynebu un arall 
mewn dadl, i wneud hyny yn addfwyn ; a chan belled 
ag y gallo, rhodded reswm teg dros ei farn- heb 
ddefnyddio iaith enllibus, anfoneddigaidd at ei wrth- 
wynebwr ; na phriodoli dybenion gau iddo, na defn- 
yddio unrhyw gecraeth bersonol, nac edliw i neb 
unrhyw beth na phertliyno ir Gymdeithas ; nac ym- 
ddwyn mewn un modd ag a fyddo yn tueddu i ymrafael 
ac i gyffrdi terfysg. 

XV. Na fyddo i un aelod gyfodi i siarad tra byddo 
arall yn anerch y Gymdeithas. 

XVI. Na fyddo i neb anerch y Llywydd ar ei 
eistedd, nac a'i ddiddosben ar ei ben. 



212 RHEOLAU. 

XVII. Na fyddo i neb edrych ar, neu ddarllen 
mewn Llyfr, Eurgrawn, Newyddiadur, &c, tra byddo 
cyfaill yn anerch y Gymdeithas. 

XVIII. Fod pob aelod ar ei dderbyniad i'r Gym- 
deithas i dalu chwe' cheiniog, ac iddo gael tocyn o 
ddangosiad ei fod wedi talu felly, a'i dderbyn yn aelod. 

XIX. Fod pob aelod i dalu dwy geiniog bob nos 
cyfarfod; a dyeithriad i roddi yr hyn a welant yn dda. 

XX. Fod yr arian a dderbynir, i gael eu defnyddio 
i dalu traul y Gymdeithas. 

XXI. Fod rhyddid i bob aelod ddyfod a chyfeillion 
i'r Gymdeithas trwy ofyn cenad y Llywydd ; ond ni 
chaniateir i neb dyeithr ymweled a'r Gymdeithas ond 
tair gwaith yn olynol, oni bydd yn dewis dyfod yn 
aelod o honi. 

XXII. Os ceir neb yn euog o droseddu y rheolau 
hyn, bydded i'r Llywydd ei geryddu deirgwaith ; ac 
oni phar hyny ddiwy giad, dirwyer ef o chwe' cheiniog ; 
ac yna, os chwanegir y fath ymddygiad, diaeloder ef 
yn ddioed, er rhybydd i ereill, ac anrhydedd y 
Gymdeithas. 



WYDDGRUG, ARGRAFFWYD GAN HUGH JONES. 



Jr 








\ 
I 

*k I 

II 



2X2 tudalen, pris Ewllt. 

EISTEDDFOD WYDDGRUG: 

SEF, 

HANES CYLCHWYL 

CYMDEITHAS CYMREIGYDDION 
WYDDGRUG, 

A GYNALIWYT) AB 

HEN WYL DEW I SANT, 185 1. 
Y CYPANSODDIADAU BUDDUGOL 

A WOBRWYWYD, 

YN KGHYD A 

BEIRNIADAETH CALEDFRYN A NICANDER 

AR YR HOLL WEITHIAU YMGYSTADLEUOL. 

WYDDGRUG: 
ARGRAFFWYD DROS Y CYHOEDDWR, 

GAN HUGH JONES. 





AT Y CYMRY. 



Fy Anwyl Gydwladwyk, 

Wele argrafBad rhad o weitbrediadau Eisteddfod 
Cymreigyddion y Wyddgrug yn cael ei gynyg idd 
eich sylw ; nid elvv bvdol am cymellodd i gymeryd yr 
anturiaeth o'i gyhoeddi, nac unrliyw wag ymffrost ; 
eithr yn unig cariad at fy Ngwlad, fy Iaith, a'm 
Cenedl. 

Afreidiol yw i mi wastraffu geiriau i ganmol y Llyfr, 
gan ei fod ger eich bronau i ateb drosto ei bun. Gob- 
eitbiwyf ycaiff dderbyniad croesawgar genych ; ac y 
bydd o les, adeiladaetb, a dyddanvvch i bawb a'i dar- 
lleno, yw gwir ddymuniad eich gwasanaethwr. 

Andreas o Fon. 
Wyddgrug, Hydreflaf, 1&51. 



"CROMWELL A'l AMSERAU.'' 

Yn y Wasg, ac a gyhoeddir yn m^.. >., pris bc/i., i'tv 
orphen mewn pump or cyffelyb, 

TRAETHAWD Alt 

CROMWELL A'l AMSERAU: 

YN TR HWN 

YR OLRHEINIR YR AMGYLCHIADAU A FUANT YN 
ACHLYSUR O'R 

CHWYLDROAD YN MRYDAIN ; 

NOD WED DI AD Y PRIF OFFERYNAU YN EI 
DDYGIAD YN MLAEN, 

MEGIS 

ELLIOT, HAMPDEN, PYM, &c. 

HEFYD, 

YMDRECH BLIN A FU RHVVNG Y BRENIN 
A'R SENEDD ; 



E1DDIGEDD A FFYNNAI RHWNG YR HENADURIAID A'R 
ANN1BYNWYR. 

CYFODIAD CROMWELL I WEINYDDU LLYWODRAETH Y DEYRNAS, 

a'r 
Model y cyflawnodd ef y swydd anrhydeddus. 

EI HANIAD, — EI NODWEDD1AD FEL GWR GWLEDIG A PHEN- 

TEULl), — FEL SENEDDWR, — FEL MILWR, — AC 

FEL LLYWODRAETHWR, 

O weithiau FORSTER, CARLYLE, D'AUBIGNEY, &c, &o. 



Mae y Gwaith uchod yn oael ei argraffu ar Bapyr da, 12plyg; ac a 
Llythyren eglur. — Dygir rhifyn allan bob mis. 
Derbyair enwau ato gan y Llyfr-werthwyr yn gyffredinol. 
Cyfeirier pob Orders am dano at yr Argraffydd, fel y canlyu,— 

" Hugh Jones, Printer, Mold, Flintshire" 






LLYFRAU AR WERTH GAN H. JONES, WYDDGRUG. 

CEINION ALUN, sef Barddoniaeth, Traetbodau, Areithiau, 
a detholiad o Lythyrau a Gohebiaethau y diweddar Barch. 
J. Blackwell, B.A. (Alun,) yn rhagflaenedig a Bywgraffiad 
a Darlun o'r Awdwr, gyda Beirniadaeth ar ei Ysgrifeniadau. 
Yn nghyd a'r Farwnad fuddugol a enillodd y wobr gynygiedig 
gan Gymdeithas Cymreigyddion y Wyddgrug yn Eistedd- 
fod Rbuddlan. Pris 5s. 

HOLWYDDOREG PROTESTANAIDD at wasanaeth Ys- 
golion a Tbeuluoedd, gan y Parch. G. Richings, M.A., Vicer 
Mancetter, Swydd Warwick, wedi ei gyfieitbu i'r Gymraeg. 
Pris 6c. 

BWRDD Y BEIRDD, set Detholion Prydyddol o waithPn/ 
Feirdd yr Oes, wedi eu dethol gan T.E, James, (T. ab Ieuan) 
Yn rhanau 6c. a Is. 

AWEN IE JANC, sef Casgliad o waith Barddonol L. W. 

Lewis, (LJew Llwyfo,) Pensarn, Mon. Pris 6c. 

'* Y mae y llyfryn bychan hwn yn cynwys blodau gwir athrylith a 
ffrwyth Awen ddiledryw, ac hyderwn y derbynia yr Awdwr ieuanc 
y gefnogaeth a haedda."— Rhuvoniawc. 

GRAMADEG CYMREIG, gan y Parch. W. Williams, 
(Caledfryn.) Pris 2s. 6c. mewn Uian. 

GEIRIADUR CYMRAEG A SAESNAEG, yn nghyd a 
Gramadeg o Iaith y Cymry, gan W. Spurrell. Pris 3s. 
mewn croen llo hardd 8s. 

PREGE THAU y Parch. John Elias, yr ail Gyfrol. Pris 3s. 

CYHOEDDIADAU MISOL,— 

Y Gymraes. Y Drysorfa. 

Y Tyst Apostolaidd. Y Dysgedydd. 

Y Cronicl. Y Bedyddiwr. 

Y Geiniogwerth. Seren Gomer. 

Y Winllan. Yr Eurgrawn. 
Yr Eglwysydd. Y Wawr. 

Yr Athraw. 

CYHOEDDIADAU TRIMISOL,— 

Y Traethodydd. Yr Adolygydd. 

NEWYDDIADURON CYMREIG,— 

Yr Amserau, Y Cymro. Seren Cymru. 

PALESTINE, Pryddest 3000 o linellau, gan Torwerth Glan 
Aled. Dymunem gyfeirio y darllenydd at lythyrau Eben 
Fardd a Gwilym Hiraetbog, o barth y Bryddest uchod, yn 
yr "Amserau" am Medi 24in, a Hydref laf, 1851. 






'• <* 8g c^ 



F-XMM&ski 






-^?&;c <^~ «£... <3&<: <^<<r<aEr:. 

or; 

£g* ■ «r <arc< : <:<:c: <^ : 
<2 f - •«_.<&<: ^c<c<3£T" 

IC'd^ ^L:<?^C< ^C<C^C 
= C < : : <IC<'. • C,€^ <^c~<3£: ■ 

^ '«r^-- c <c<5 * <-^c<c:" 
v 7 < :: <-!<& c- • Ct c< «cic<c..<<r: 

2 '~- <i c <: '<3c: 

% c <i:C< c&: «2<C<~<£ <^5C3 



" «&< cc< 



<sc <r 



7-7. <r «?ti id-: 

•- ■c ; ~<*:. << -. ' 
<gr<f «■£■" <<"-. 
"'■- <? ■■■?■-«- 

» ;! ^-C^CT«* 

^ CCW<V 



""<2.c ccc. CS' <Z «c_ ' ' 
rr <( <;c <Sl 



^Vr<r ^ cc «cc:cc <3 









ICj".CX 






<aes 

- 












^<S^5<Cc 



::<r 



<?« : ^ 
<:c: 

ccc <X2"- 

<3E 



3*C<^ 



<R^ 



CC2C: <sr 






" ' ' ■ 









loci 

cc 

cc 



?".< ..*,£. 









ocicc: 



^^C^tLi 



1" 
<J®5CSSC 



cssgc 



c 



LIBRARY OF CONGRESS 




003 125 609 4 



linn 



